سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 407

مجعول شرعی باشد، همین برای جریان اطلاق کفایت می کند.

لکن اگر ما این دو مقدمه را پذیرفتیم و این دو مبنا را از این مستدل قبول کردیم، می گوییم: باز هم این حرف تمام نیست برای یک مطلبی که ان شاء الله تفصیل آن را در بحث مطلق و مقید ذکر می کنیم و در مباحث گذشته هم در مواردی اشارۀ به این معنا شده است، که اصولا معنای اطلاق با معنای عموم کاملا فرق می کند، نه اینکه طریقشان فرق بکند که عموم را از راه دلالت لفظی وضعی، استفاده بکنیم و اطلاق، همان مفاد را داشته باشد لکن از راه اطلاق و مقدمات حکمت استفاده بکنیم، مسأله اینطور نیست، اصلا عموم و اطلاق دو سنخ هستند و دو مطلب مغایر باهم هستند، به این کیفیت که در باب عموم، حکم و دلیل ناظر به افراد است و ناظر به خصوصیات. «اکرم کل عالم» در حقیقت اشاره می کند به جمیع افرادی که اتصاف به این عنوان دارند. خود لفظ وضع شده است برای دلالت، ولو دلالت اجمالیه نه دلالت تفصیلیه. در مفاد«اکرم کل عالم» این هست که سواء اینکه این عالم مثلا عرب باشد، عجم باشد، ترک باشد، فارس باشد و فلان خصوصیت را واجد باشد، یا واجد نباشد.

عام ناظر به افراد است و اشارۀ به افراد می کند، اما در باب مطلق، روی آن مبنایی که گفتیم، اطلاق در متعلق و موضوع هم جریان پیدا می کند.

معنای اطلاق

در مثل«اعتق الرقبه» وقتی که شما می گویید: رقبه اطلاق دارد«ما معنی اطلاق الرقبه؟» آیا«اعتق الرقبه» معنایش این است که«سواء کانت مؤمنه أم کانت کافره»، که اطلاق ناظر به این قیود است و دلالت بر سریان و شمول نسبت به این قیود دارد همانطوری که در باب عموم، مسألۀ سریان و شمول و عموم مطرح بود؟ آیا در باب اطلاق هم همین است منتها راهش مثلا فرق می کند، آنجا راهش کلمۀ«کل» و دلالت وضعی لفظی است اما اینجا راهش مقدمات حکمت است که به عنوان یک دلیل عقلی مطرح است؟ آیا تفاوت در طریق است اما در نتیجه همانطوری که«اکرم کل عالم» معنایش این است که«سواء کان أبیض أو أسود أو عرب أو عجم أو امثال ذلک» معنای«اعتق الرقبه» هم یعنی«سواء کانت مؤمنه أم کانت کافره»، منتها این سواء را ما از راه اطلاق و مقدمات حکمت استفاده می کنیم؟ آیا معنای اطلاق این است یا اینکه معنای اطلاق در«اعتق الرقبه» این است که اگر مولا در مقام بیان بود و سایر مقدمات حکمت تحقق داشت ما می فهمیم که تمام الموضوع برای این حکم، عبارت از«طبیعه الرقبه» است. پیداست که اگر«تمام الموضوع طبیعه الرقبه» بود، «طبیعه الرقبه» البته«کما تصدق علی الرقبه المؤمنه، تصدق علی الرقبه الکافره» اما نه به این معنا که کلمه