سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 408

رقبه مرآه برای رقبه مؤمنه و کافره باشد. رقبه برای ماهیت وضع شده است. انسان برای ماهیت حیوان ناطق وضع شده است.

آیا معنا دارد لفظی که برای ماهیت حیوان ناطق وضع شده است، این مرآه برای عالمیت باشد؟ مرآه برای ابیضیت باشد در عین اینکه اتحاد با اینها هم دارد؟ اصلا معقول نیست که در آینۀ ماهیات هیچ گونه خصوصیتی مطرح باشد، منتها شما از مقدمات حکمت، این مقدار را استفاده می کنید، که اگر گفت: «اکرم انسانا» تمام الموضوع را انسان قرار داده است، این طبیعت، این ماهیت تمام الموضوع است و این ماهیت«کما یصدق علی العالم کذلک یصدق علی الجاهل» اما نه به معنای اینکه«سواء کان عالما او جاهلا» را بیاوریم در دائرۀ حکم و در دائرۀ موضوع حکم و بگوییم که حالا که«اکرم انسانا» از طریق مقدمات حکمت اطلاق پیدا کرد، پس باید معنا بکنیم و بگوییم: اطلاق معنایش این است: «سواء کان عالما أم جاهلا» این معنای اطلاق نیست، این معنای عموم است و عموم از نظر مفاد، مغایر با معنای اطلاق است. در اطلاق اصلا شمول معنا ندارد، سریان معنی ندارد، برای اینکه لفظ«لا یحکی الاّ عن موضوع له» و موضوع له انسان عبارت از حیوان ناطق است و عالمیت و جاهلیت هیچ ربطی به ماهیت انسان ندارد ولی در خارج هم انسان با عالم و جاهل متحد است. اتحاد خارجی، یک مسأله است و مسألۀ مدخلیت و شمول و عموم، یک مطلب دیگری است که در«اکرم انسانا» هیچ شمولی در کار نیست. در«اعتق الرقبه» هیچ عموم و شمولی مطرح نیست، فقط با توجه به مقدمات حکمت می فهمیم که محدودۀ متعلق حکم و جوانب اربعۀ متعلق حکم، همین حیوان ناطق است لیس الا. این است معنای اطلاق(که تفصیلش را ان شاء الله بعدا عرض می کنیم) و معقول نیست کسی در باب اطلاق غیر از این، حرفی بتواند مطرح بکند.

عدم استفادۀ علیت منحصره از اطلاق

بعد از روشن شدن معنای اطلاق می آییم سراغ این مستدل، این مستدل می گفت: اطلاق باید در خود مجعول شرعی جریان پیدا کند اما اطلاق اصلا در متعلق و موضوعش جاری نمی شود و فرض هم این است که در این جواب ما این دو مبنایی که هر دوی آنها به نظر ما باطل بود را بپذیریم. حالا که پذیرفتیم، به این مستدل می گوییم: در«ان جائک زید فأکرمه» که اطلاق را در رابطۀ با مجعول شرعی می دانید، مجعول شرعی هم عبارت از وجوب اکرام زید است، این مجعول شرعی اطلاق دارد، معنای اطلاقش چیست؟ روی این معنایی که ما برای اطلاق ذکر کردیم، معنی اطلاق این است که «تمام ما هو المجعول للشارع عباره عن وجوب الاکرام بعد المجیء» تمام آنچه که شارع جعل کرده