سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 409

است، محدودۀ مجعول شرعی، همین وجوب اکرام در ظرف مجیء است، این را شارع جعل کرده است نه سر سوزنی کم و نه سر سوزنی زاید بر این. اگر محدودۀ مجعول شرعی عبارت از وجوب اکرام عند المجیء شد، از کجای این استفاده بکنیم که مجیء، علیت منحصره دارد؟ این علیت منحصره ای که شما می خواهید استفاده کنید را از کجا استفاده بکنیم؟ شما که به ادات شرط و اطلاق شرط هیچ اعتنایی نداشتید و آنها را غیر صحیح می دانستید، شما ما را بردید سراغ اطلاق جزاء گفتید که در قضیۀ شرطیه، شارع وجوب اکرام زید را عند مجیئه جعل کرده است، معنی اطلاق هم این است که خیال نکنید این نصف مجعول شرعی است و خیال نکنید این دو برابر مجعول شرعی است، معنای اطلاق این است که این بدون کم وکاست و بدون هیچ نقطه ای زاید یا ناقص، شارع این را جعل کرده است. حالا که شارع این را جعل کرده است، علیت منحصره را ما از کجا استفاده بکنیم که مبنای شماست؟ قائل به مفهوم روی مبنای متأخرین تنها از طریق علیت منحصره وارد می شد و از این طریق، مسأله را مطرح می کند ولو اینکه از کلام بعضی از محققین، یک مقدار تردیدی در این استفاده می شود ولی تابه حال ما مبنای متأخرین را روی مسألۀ علیت منحصره مطرح می کردیم، منتها می گفتیم: راههایی که برای اثبات علیت منحصره ذکر شده است، مختلف است یکی می گفت:

«ان» و«اذا» اصلا موضوع برای علیت منحصره است و واضع، «ان» و«اذا» را برای علیت منحصره وضع کرده است، بعد هم عده ای از راه اطلاق همین ادات شرط یا اطلاق خود شرط در قضیۀ شرطیه وارد می شدند و شما هم که سراغ اطلاق جزاء آمدید باز می خواهید از راه اطلاق، علیت منحصره را استفاده بکنید. سؤال ما این است که اگر به شما گفتند که تمام آنچه را که مولا در این دستور امروزش به نام«ان جائک زید فأکرمه» جعل کرده است و مقدمات حکمت بأجمعها وجود دارد بدون هیچ کم و کاستی«وجوب الاکرام عند مجیء زید» است بدون هیچ کم و زیاد، از کجای این عبارت، علیت منحصره استفاده می شود؟ از کجای این«تمام المجعول وجوب الاکرام عند المجیء» استفاده می شود؟ پس اگر مجیء زید نباشد حکم وجود ندارد، یعنی«مجیء زید عله منحصره لوجوب اکرامه» با توجه به این حقیقتی که در باب اطلاق ان شاء الله با توضیح بیشتری عرض می کنیم، هیچ راهی برای علیت منحصره نیست.

بله اگر اطلاق را به آن کیفیتی که شاید در بعضی از اذهان وجود دارد معنا بکنیم که نتیجۀ اطلاق، همان نتیجۀ عموم باشد، منتها راههای رسیدن به عموم و اطلاق، مختلف باشد، می توانیم علیت منحصره را استفاده کنیم، یعنی بگوییم که«عند المجیء یجب الاکرام» چه شیء دیگری، قید دیگری وجود پیدا کند، یا وجود پیدا نکند، مسألۀ دیگری باشد یا مسألۀ دیگری نباشد. اگر این حرف را