سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 411

حکم دیگری هم وجود ندارد.

ایشان در ابتدای کلامش این را ذکر می کند و بعد در آخر برمی گردند و می فرمایند: اگر ما فرض کردیم که مجعول در قضیۀ شرطیه، همان حکم کلی است، آیا این کفایت می کند که مفهوم را در اینجا ثابت بکنیم، یا اینکه نیاز داریم به اینکه پای علیت منحصره را در اینجا مطرح بکنیم؟ ببینیم ارتباط مجیء زید با این وجوب کلی چه ارتباطی است؟ اگر ارتباط مجیء زید با این حکم مجعول کلی به نحو علیت منحصره باشد، لازمه اش این است که حکم«عند انتفاء العله» بطور کلی منتفی بشود، اما اگر فرض کردیم که حکم مجعول، کلی است اما ارتباط مجیء با همین حکم مجعول کلی به نحو علیت منحصره نیست، باز نمی توانیم در اینجا مسألۀ مفهوم را پیاده بکنیم.

پس ایشان در اول نزاع اثبات و نفی را روی کلیت و روی شخصیت حکم پیاده می کنند و بعد در آخر کلام برمی گردند به همین نظریۀ معروف بین متأخرین که لو فرضنا که کلی حکم هم در قضیۀ شرطیه مجعول باشد اما اگر ارتباط شرط، ارتباط علّی آن هم علیّیت منحصره نباشد، نمی توانیم مسألۀ مفهوم را مطرح بکنیم. پس در حقیقت ایشان هم در آخر کلامشان تسلیم همین مبنای متأخرین می شوند که راه اثبات مفهوم برای قضیۀ شرطیه عبارت از مسأله علیت منحصره بودن شرط برای جزاست.

عدم نیاز به استدلال برای انکار مفهوم

نتیجۀ بحث ما تابه حال این شد که ما برای اثبات مفهوم راه قدما را که اختصاص به قضیۀ شرطیه نداشت بلکه در تمام قضایایی که در ثبوت مفهوم و عدم مفهوم در آن نزاع شده است جریان پیدا می کرد نپذیرفتیم و راه علیت منحصره را به هیچ یک از تقریبات ششگانه ای که ملاحظه کردید نپذیرفتیم. نتیجه این می شود که دیگر نیازی نداریم - همانطوری که در بعضی از کتابهای اصولی و حتی کتاب کفایۀ مرحوم آخوند مطرح است - که دلیل بر عدم مفهوم اقامه بکنیم که منکرین مفهوم هم چند دلیل بر انکار مفهوم اقامه کرده اند. اصلا لازم نیست که منکر مفهوم در مقام استدلال بر عدم مفهوم برآید، همین مقدار که مثبت مفهوم نتواند اثبات مفهوم بکند برای ما کفایت می کند. دیگر لازم نیست که ما از نو یک ادله ای هم برای انکار مفهوم اقامه بکنیم و همین عدم ثبوت طرقی که اینها ذکر کردند، کفایت می کند که قضیۀ شرطیه دارای مفهوم نباشد. لذا اصلا نیازی به تعرض این چند دلیلی که مرحوم آخوند در کفایه برای منکرین ذکر کرده اند و مورد مناقشه هم قرار داده اند وجود ندارد.

این راجع به اصل ثبوت مفهوم و عدم مفهوم برای قضیۀ شرطیه لکن یک تنبیهاتی مرحوم آخوند به