سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 414

شخص این حکمی است که در قضیۀ شرطیه جعل شده است یا اینکه قائل به مفهوم می خواهد مطلب بالاتری را ادعا بکند و یک مطلب عامتری را مطرح بکند و آن این است که قضیۀ«ان جائک زید فأکرمه» دلالت می کند بر اینکه اگر مجیء زید منتفی شد، بطور کلی وجوب اکرام تحقق ندارد و اصلا دیگر در دائرۀ وجوب اکرام واقع نمی شود که از آن تعبیر به انتفا سنخ می کنیم یا تعبیر به انتفا نوع می کنیم، که قائل به مفهوم می خواهد بگوید: وقتی که مجیء زید نیست، دیگر چیزی به نام وجوب اکرام بطور کلی مطرح نیست، نه شخص این وجوب اکرامی که در قضیۀ«ان جائک زید فأکرمه» جعل شده است. آیا محل نزاع بین مثبتین و نافین مفهوم، انتفاء سنخ است یا مقصود آنها انتفا شخص است؟

ثمره ای که بر این بحث مترتب می شود در آنجایی تصور می شود که اگر حکمی و جریانی اصلا نوع نداشته باشد، سنخ نداشته باشد، مشابه نداشته باشد، اگر نوع و سنخ نداشته باشد و مفهوم را عبارت از انتفا نوع بدانیم، دیگر در آنجا صحبت از ثبوت و عدم ثبوت مفهوم، یک صبحت غیر صحیحی است برای اینکه انتفا سنخ و عدم انتفا سنخ در آنجایی است که ثبوت و عدم ثبوت سنخ، امکان داشته باشد، اما اگر در یک جایی ثبوت و عدم ثبوت سنخ امکان نداشته باشد، دیگر جایی برای نزاع در باب مفهوم باقی نمی ماند. پس الان بحث این است که آیا مفهوم، انتفای سنخ است و می خواهد بگوید: عند انتفاء المجیء، بطور کلی وجوب اکرام منتفی است یا اینکه مفهوم، انتفای شخص است و می خواهد بگوید: عند انتفاء المجیء این حکم منتفی است و این منافات ندارد که یک حکمی مشابه این به نام وجوب اکرام در غیر صورت مجیء مثل صورتی که مثلا بگوید: «اذا سلم علیک زید یجب علیک اکرامه» باشد، کدام یک از اینهاست؟

قرینه بر انتفای سنخ حکم در باب مفهوم

مرحوم آخوند که جملات و تعبیرات ایشان خیلی موجز است، ولی در عین حال قابل دقت و تحقیق است می خواهند بفرمایند که یک قرینه روشن داریم بر اینکه نزاع در باب مفهوم در رابطۀ با انتفای سنخ است نه در رابطه با انتفای شخص این حکمی که در این قضیۀ شرطیه جعل شده است. آن قرینۀ روشن این است که اگر در باب مفهوم، مقصود انتفای شخص حکم باشد، این یک مطلب بدیهی عقلی است، یعنی هیچ کسی نمی تواند در آن مخالفت بکند. بداهت عقلی حکم می کند به ثبوت چنین مفهومی برای اینکه اگر مولا حکمی را جعل کرد و این حکم را مقیّد به یک قید کرد و روی یک موضوع خاصی قرار داد، آیا کسی می تواند توهم بکند که اگر تغییری در موضوع یا در