سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 415

خصوصیات موضوع داده بشود، معذلک شخص این حکم محفوظ است؟ شخص این حکمی که به نام وجوب اکرام«مقیدا و معلقا علی مجیء زید» مولا جعل کرده است، بطوری که اگر کسی از مولا بپرسد که ایّها المولی شما چه دستوری امروز صادر کردی؟ نمی تواند بگوید: وجوب اکرام به صورت مطلق، باید بگوید: من وجوب اکرام را مقیدا و معلقا علی مجیء زید جعل کردم، وقتی که در جعل مولا و معجول مولا یک خصوصیاتی ذکر شده است، اگر سر سوزنی به این خصوصیات ضربه بخورد و تغییر پیدا کند ما نمی توانیم بگوییم: شخص این حکم تحقق دارد. مثلا اگر زید را برداریم و بجای او عمرو را بگذاریم با این که مولا گفته است که«ان جائک زید فأکرمه» آیا هیچ آدم عاقلی می تواند ادعا بکند که شخص این حکم مجعول مولا، شامل مجیء عمرو و اکرم عمرو هم می شود و اصلا روی مجیء عمرو و اکرام عمرو هم مولا جعلی داشته است؟ همانطوری که در رابطۀ با تغییر موضوع نمی توانید چنین مسأله ای را ادعا بکنید، در رابطۀ با تغییر قید هم مسأله اینطور است.

همانطوری که زید را نمی شود برداشت و جای او عمرو گذاشت، مجیء را هم نمی شود برداشت و جای او سلام زید را گذاشت، آن را که مولا جعل کرد. محدوده دستور مولا«وجوب اکرام زید عند مجیء زید» است.

حکم بدیهی عقل در باب مفهوم

پس در باب مفهوم اگر نزاع بخواهد روی انتفای شخص این حکم پیاده بشود، بعضی ادعای ثبوت مفهوم بکنند و بعضی بخواهند منکر مفهوم بشوند، کأنّ یک مسألۀ عقلی بدیهی مورد اختلاف واقع شده است. بداهت عقل حکم می کند که در شخص یک حکم مجعول اگر یک گوشه ای از خصوصیات موضوع و قیود و متعلق این حکم تغییر پیدا کند، امکان ندارد دیگر شخص آن حکم محفوظ بماند. پس این بداهت عقلی اقتضا می کند که نزاع را از انتفای شخص حکم بیرون بیاوریم و ببریم روی انتفاء سنخ حکم، بگوییم: قائل به مفهوم می گوید: قضیۀ«ان جائک زید فأکرمه» مفادش این است که اگر مجیء زید منتفی شد، به کلی وجوب اکرامی در کار نیست، نه شخص این«اکرمه» ای که در کلام مولا مطرح شده است منتفی است بلکه اصلا وجوبی در رابطۀ با اکرام زید مطرح نیست.

پس آنهایی که مفهوم را اثبات می کنند، انتفاء سنخ را می گویند و آنهایی که مفهوم را منکر هستند انتفای سنخ را نمی پذیرند و طبعا مورد نزاع در باب مفهوم اختصاص پیدا می کند به همان جایی که در رابطۀ با انتفاء سنخ، مورد هم قابلیت داشته باشد که سنخ وجود داشته باشد و هم قابلیت داشته باشد که سنخ منتفی بشود، قائل به مفهوم انتفاء سنخ را ادعا می کند و قائل به عدم مفهوم می گوید: