سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 423

ملحق به حروف است هیئت است که مشهور می گویند: وضعشان عام است اما موضوع له و مستعمل فیهشان خاص است. مشهور بین«من» و«الابتداء»، در دو مرحلۀ موضوع له و مستعمل فیه، فرق قائل هستند. لذا بیان ایشان در«ان جائک زید فاکرمه» روی مبنای مشهور که حق هم با مشهور است نمی تواند صحیح واقع بشود. در حقیقت ایشان روی مبنای خودش که برخلاف مشهور است، از این اشکال پاسخ دادند اما مشهوری که این مبنا را قبول ندارند، چطور جواب از این اشکال را بدهند؟

جواب مرحوم شیخ ره از اشکال به کلیت معنای مفهوم

مرحوم شیخ خطاب به این مستشکل می گوید: اولا اشکال شما در«ان جائک زید یجب اکرامه» نیست، برای اینکه وجوب در«یجب اکرامه» از مادۀ«یجب» استفاده می شود و ماده، معنای اسمی است و اسم در مراحل ثلاثۀ وضع و موضوع له و مستعمل فیه، عنوانش عنوان عام است و هیچ خصوصیت و جزئیتی در هیچ یک از این مراحل ثلاثه وجود ندارد، پس«ان جائک زید یجب اکرامه» را کنار بگذارید. اما اشکال شما در«ان جائک زید فاکرمه» است که هیئت، دارای معنای حرفی است و معنای حرفی هم به عقیدۀ مشهور، معنای خاص و معنای جزئی است.

شیخ می فرمایند که ما اینجا اینطوری جواب می دهیم، می گوییم: درست است که«أکرم» دلالت بر وجوب کلی و وجوب عام ندارد، بلکه دلالت بر وجوب جزئی می کند لکن یک نکته را تذکر می دهیم که ما چقدر زحمت کشیدیم که در قضیۀ شرطیه، برای شرط، عنوان علیت منحصره درست بکنیم، اگر معلول ما، عبارت از یک وجوب جزئی باشد، ما چه داعی داشتیم که اینقدر زحمت بکشیم و علیّت منحصره درست بکنیم چون اگر علیت منحصره هم نباشد، اگر معلول، شخص حکم شد، پیداست که اگر سر سوزنی از قیودش کنار برود، این کنار خواهد رفت. همان حرفی که جلسۀ قبل گفتیم که مسألۀ انتفاء شخص، نیاز به این ندارد که پای علیت منحصره و مانند آن پیش بیاید. در شخص این حکمی که مولا جعل کرده، اولا پای زید مطرح است و ثانیا مجیء زید مطرح است و ثالثا اکرام زید مطرح است. اگر زید را بردارید و جایش عمرو را بگذارید، خارج از دائرۀ این مجعول مولاست. اگر اکرام را بردارید و به جای اکرام، یک عنوان دیگری بگذارید، خارج از دائرۀ مجعول مولاست، همینطور اگر مجیء را هم برداشتید و جایش یک چیز دیگری گذاشتید، این خارج از دائرۀ مجعول مولاست؛ یعنی با انتفاء مجیء، شخص حکم بلااشکال منتفی می شود، می خواهد مجیء، علیت منحصره داشته باشد یا نداشته باشد.

پس اینکه ما زحمت کشیدیم و مسألۀ علیت منحصره را برای شرط در قضیۀ شرطیه درست