سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 426

مستعمل فیهش عام است لذا در این قسم از قضیۀ شرطیه، اشکال وارد نیست. اما در قسم دوم که به صورت«اکرمه» باشد که وجوب را از هیئت که دارای معنای حرفی است استفاده کنیم، ایشان می فرماید: ولو اینکه صورتا اشکال در آنجا وارد است، لکن ما که این همه زحمت کشیدیم و برای شرط، در قضیۀ شرطیه علیت منحصره درست کردیم، این برای این بود که با نبود این علت، کلی وجوب اکرام منتفی بشود، انتفای سنخ تحقق پیدا کند و الاّ اگر مقصود ما انتفای شخص همین حکم مجعول در قضیۀ شرطیه بود، دیگر نیازی نداشت به اینکه ما برای شرط، علیت منحصره ثابت بکنیم.

همین مقدار که شرط در قضیه، یک مختصر دخالتی و قیدیتی داشته باشد، کفایت می کند و با انتفای قید، مقید از بین می رود چه قیدش، علیت منحصره داشته باشد یا نداشته باشد. پس اینکه ما علیت منحصره را به میان آوردیم هدفمان مسألۀ انتفای سنخ بوده.

درست است که مبنای ایشان درست است، هیئت افعل ملحق به حروف است و تحقیق در معانی حرفیه، همان چیزی است که مشهور قائل هستند که موضوع له و مستعمل فیه را خاص و جزئی می دانند اما این بیان مرحوم شیخ جواب از این اشکال نیست زیرا مستشکل می گوید: درست است شما علیت منحصره را ثابت کردید، اما آیا برای آن حکمی که مولا جعل کرده ثابت کردید یا برای آنکه مولا جعل نکرده؟ اگر آن چیزی را که مولا جعل کرده، عبارت از یک حکم شخصی و یک حکم جزئی است، علیت منحصرۀ شما نمی تواند از دائرۀ این حکم شخصی، خارج بشود و اگر کلی است، درست است که علیّت منحصره برای کلی، نتیجه اش انتفای سنخ است لکن مبنای شما این است که حکم کلی جعل نشده، بلکه مفاد هیئت، موضوع له و مستعمل فیهش، عبارت از جزئی و عبارت از خاص است. لذا انصافا این جواب مرحوم شیخ، نمی تواند پاسخ از این اشکال و سؤال باشد.

جواب امام(ره) از اشکال به کلیّت مفهوم

یک جواب سومی امام بزرگوارمان(ره) در پاسخ از این اشکال داده اند که - البته با یک مقدار توضیحی که من باید بدهم و بعضی از شبهات را از آن رفع بکنم - به نظر می رسد بهترین جوابی است که برای پاسخ به این سؤال باید داده بشود. ایشان می فرمایند: درست است که ما؛ (یعنی آنهایی که قائل به مفهوم هستند، چون روی مبنای مفهوم داریم صحبت می کنیم) به حسب ظاهر قضیۀ شرطیه، یک مسألۀ علیت و معلولیتی مطرح می کنیم، به علت هم لقب علت منحصره می دهیم برای اثبات مفهوم، تردیدی در این نیست که علت منحصره و علیت منحصره، وصف برای شرط در قضیۀ شرطیه است؛ یعنی در«إن جائک زید فاکرمه» این مقدارش جای تردید نیست که قائل به ثبوت