سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 427

مفهوم برای مجیء زید به عنوان شرط در قضیۀ شرطیه دارد اثبات علیت منحصره می کند اما انّما الکلام در معلول این علت منحصره است. به حسب ظاهر قضیۀ شرطیه، ظاهرش این است که معلول آن مجموعۀ جزاء مترتب بر شرط است. در«ان جائک زید فاکرمه» اگر از شما سؤال بکنند که جزاء در این قضیۀ شرطیه چیست؟ شما می فرمایید: وجوبی که به اکرام زید اضافه می شود مثل همان تعبیر «یجب اکرامه» که در آن نوع اول از قضایای شرطیه مطرح می شد، به حسب ظاهر قضیۀ شرطیه، معلول عبارت از وجوب اکرام است، عبارت از لزوم اکرام زید است، اما ایشان می فرمایند: وقتی که شما مسأله را در جوّ عقلا و در محیط عرف پیاده بکنید، در این قضیۀ«ان جائک زید فاکرمه» که ما بین شرط و جزا، کمال ارتباط را مطرح می کنیم، نظر عرف در باب فهم مفاد الفاظ و مفاد قضایا متبع است، اگر از عرف سؤال کنیم که بین چه چیزی سنخیت و شدت مناسبت قائل است؟ او در جواب ما می گوید: بین آمدن زید و اکرام زید سنخیت هست نه لزوم اکرام زید. آنچه که به عنوان طرفین ارتباط و تناسب قرار گرفته، یک طرف آمدن زید است، یک طرف اکرام زید است.

در یک مثال عرفی: مثل اینکه پدری می خواهد از منزل که خارج بشود و بنا بوده مهمانی به منزل بیاید، رو می کند به فرزندش می گوید: اگر مهمان آمد، پذیرایی کن، اینجا بین چه چیز سنخیت و شدّت مناسبت وجود دارد؟ بین آمدن مهمان و لزوم پذیرایی که بعد از آنکه مهمان آمد، لزوم پذیرایی تحقق پیدا کرد، لکن اگر این عبد یا فرزندی که مأمور به این تکلیف است، پذیرایی نکرد و مخالفت کرد و اکرام زید بعد مجیء زید تحقق پیدا نکرد، آیا شما می توانید بگویید که طرفین علت و معلول، هر دو تحقق پیدا کرده، لکن متأسفانه امر پدر و امر مولا مخالفت شده و مولا مورد موافقت قرار نگرفته. آیا با آمدن زید و فعلیّت وجوب اکرام، مسألۀ طرفین علت و معلول تحقق پیدا کرد سواء اینکه در خارج این امر به اکرام مورد موافقت واقع بشود یا امر به اکرام، مورد مخالفت واقع بشود؟ مسأله از نظر عرف اینطور نیست بلکه آنچه که عرف در این قبیل از قضایا می فهمد، این است که بین آمدن مهمان و پذیرایی مهمان، مناسبت وجود دارد، همین مناسبت است که موجب شده پدر و مولا، امر بکند به ضیافت و اکرام که اگر از مولایی که دستور می دهد به اینکه«ان جائک زید فاکرمه» سؤال کنند، مثل اینکه از شارع مقدس سؤال می کنند که چرا نماز را ایجاب کردی؟ شارع می گوید: «لانّها معراج المؤمن، لانّها قربان کلی تقی، لانّها تنهی عن الفحشاء و المنکر» برای این آثار و خصوصیاتی که در نماز وجود دارد و سبب تعلق حکم وجوبی به صلاه قرار گرفته. اگر از این مولا سؤال کنند که چه چیز شما را وادار کرد که اکرام زید را عند مجیء زید واجب بکنید، به پدر بگویند: چه چیز شما را وادار کرد که به بچۀ خود دستور بدهید که اگر مهمان آمد حتما باید پذیرایی بکنید، جواب می دهد