سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 428

برای اینکه بین مهمان، با پذیرایی، کمال ارتباط و تناسب وجود دارد، نه با وجوب پذیرایی، ولو اینکه پذیرایی در خارج محقق نشود، آنچه که با آمدن زید تناسب دارد، «الزام الاب و المولی بالاکرام او الضیافه» است، می خواهد ضیافتی تحقق پیدا کند یا تحقق پیدا نکند. مسأله به حسب فهم عرفی، عبارت از این نیست.

حقیقت قضایای شرطیه

درست است که ظاهر قضیۀ شرطیه، جزا را معلق بر شرط می کند و جزا، معلول شرط قرار می گیرد. جزا، عبارت از اکرام نیست بلکه عبارت از لزوم اکرام است، اما این جمود بر ظاهر قضیۀ لفظیه است، اما اگر باطنش را و آن را که عقلا در موارد استعمالات این نوع از قضایا ملاحظه می کنند و آن را که عرف درک می کند و فهم عرفی اقتضا می کند، ملاحظه کنید، عبارت از این است که بین اکرام زید و مجیء زید، مناسبت وجود دارد.

در حقیقت باید معلول را عبارت از اکرام بگیریم، نه وجوب اکرام. اکرام هم که یک معنای کلی است، برای اینکه معنای اسمی است و مادۀ«اکرم» چه مادۀ مشتقات مصدر، باشد و یا چیز دیگری وسیع تر از مصدر، مادۀ مشتقات باشد که بحثش مفصلا گذشت، بالاخره یک معنایی مادۀ مشتقات است که عبارت از یک معنای اسمی است که وضعش عام است، موضوع له آن هم عام است و مستعمل فیه آن هم عام است. اگر مادۀ«ضرب یضرب ضارب» را«ضرب» به معنای مصدری بگیرید، «زدن» یک عنوان کلی است و جنبۀ اسمی دارد و یا عبارت از«ضاد» و«را» و«باء» بگیرید به معنای کتک که حتی اضافۀ به فاعل هم در آن مطرح نباشد، این هم یک معنای کلی است. در عمومیّت و کلیت مادۀ مشتقات، هیچ کسی نمی تواند تردید و شک و شبهه ای داشته باشد. پس در حقیقت آن کسی که برای قضیۀ شرطیه مفهوم قائل است، می گوید: کمال تناسب و ارتباط بین مجیء و بین اکرام وجود دارد. مقصود از کمال تناسب، این است که هیچ چیز دیگری جانشین مجیء زید، در ارتباط و سنخیت با اکرام واقع نمی شود. مجیء زید، جانشین ندارد، این خودش تنها رفیق با اکرام است و مناسبت با اکرام دارد، اما چیزی بخواهد جایگزین مجیء زید بشود در این سنخیت و در این ارتباط، چنین چیزی وجود ندارد.

پس اگر ما بنابر قول به ثبوت مفهوم، روی فهم عرفی قضایای شرطیه را اینطوری معنا کردیم، عرف اینطوری استفاده می کند. این معنایش انتفای سنخ اکرام است عند انتفای مجیء زید، برای اینکه هیچ چیزی غیر از مجیء زید با اکرام مناسبت ندارد و ارتباط بینشان تحقق ندارد.