سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 429

لزوم انفکاک بین علت منحصره و معلول آن

لکن دو جهت را باید توضیحا اضافه بکنم. یکی: اینکه ممکن است این اشکال به ذهن شما بیاید که اگر مجیء زید به عنوان علت منحصره در قضیۀ شرطیه مطرح شد و معلولش را هم عبارت از خود اکرام گرفتید، پس لازمه اش این است که به مجردی که مجیء زید تحقق پیدا کند، اکرام هم قهرا «من غیر اختیار و من غیر اراده» تحقق پیدا کند، برای اینکه وقتی که معلول مجیء، عبارت از اکرام شد و مجیء زید هم به عنوان علت منحصره برای اکرام مطرح بود، لازمه اش این است به مجردی که مجیء زید محقق بشود، اکرام هم خواه ناخواه تحقق پیدا کند. لازمۀ علیّت و معلولیّت حتی در آنجایی که منحصر هم نباشد چنین است، تا چه برسد به ما نحن فیه که قائل به مفهوم روی علیت منحصره تکیه می کند. چیزی که جواب از این شبهه می تواند واقع بشود، این است که ما در مسألۀ مفهوم، نظرمان روی انتفاء السنخ، عند انتفاء الشرط است؛ یعنی ما در قضیۀ مفهوم در جانب اثباتی کاری نداریم بلکه در جانب نفیش کار داریم. ما می خواهیم همین را بگوییم که غیر از مجیء زید، چیزی با اکرام، سنخیت ندارد، در باب مفهوم روی این تکیه داریم و الاّ نمی خواهیم بگوییم که علیت منحصره دارد، مثل نار بعد از آنکه وجود پیدا کرد لا محاله حرارت تحقق پیدا می کند، پس حالا هم که مجیء زید تحقق پیدا کند، روی بیان ایشان پس اکرام هم خواه ناخواه تحقق پیدا می کند.

به عبارت روشن تر: اگر معلول را وجوب اکرام بدانیم، روشن است که به مجردی که مجیء زید حاصل می شود، وجوب اکرام هم خواه ناخواه تحقق پیدا می کند اما اگر معلول را عبارت از خود اکرام قرار دادیم، اینطور نیست که به مجرد مجیء زید، لا محاله اکرام محقق بشود. من الممکن که عبد مخالفت بکند و بعد مجیء زید اصلا اکرامی هم تحقق پیدا نکند. ما در باب مفهوم در جانب نفیی می خواهیم بحث بکنیم، مفهوم: «انتفاء السنخ عند انتفاء الشرط» است. چیزی که ما می خواهیم ثابت کنیم این است که غیر از مجیء زید، چیز دیگری با اکرام زید سنخیت ندارد، اگر چیز دیگری با اکرام سنخیت نداشت، پس دیگر معنا ندارد که عند عدم المجیء، وجوب اکرامی تحقق داشته باشد بعد از آنکه هیچ سنخیتی تحقق ندارد. پس اگر روی بیان ایشان این شبهه در ذهن شما بیاید، اینطوری باید جواب بدهیم.

بررسی برگشت جواب امام به جواب مرحوم شیخ

«لقائل أن یقول» که این فرمایش ایشان، به همان حرفی که مرحوم شیخ اعظم انصاری(ره) در