سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 433

بعضی از روایات دیگر تعبیر می کنند: «اذا خفی علیک الجدران فقصّر» موقعی که این مقدار از شهر فاصله گرفتی که دیوارهای شهر و دیوارهای خانه های شهر یا روستا مخفی بود و دیگر نمایان نبود، آنوقت نوبت به تقصیر و شکستن نماز می رسد. اینجا ما دو قضیۀ شرطیه داریم که شرط در آنها متغایر است، یکی شرط را خفاء اذان قرار داده است، دیگری شرط را خفاء جدران قرار داده است، در حالی که در جزا هیچ گونه تعددی مطرح نیست، یک نماز باید خوانده بشود آن هم قصرا، جزا عبارت از این است. در این موارد چه باید گفت؟

عدم لزوم معارضه، طبق قول به انکار مفهوم

اگر ما قائل بشویم به اینکه اصلا قضیۀ شرطیه دارای مفهوم نیست و آن وجوه ششگانه ای که قائل مفهوم استدلال می کرد را ناتمام بدانیم و بگوییم: قضیۀ شرطیه با اینکه در رأس قضایای مفهومیه واقع شده است مع ذلک ما قبول نداریم که دلالت بر انتفاء عند الانتفاء داشته باشیم، اگر مبنای ما عدم ثبوت مفهوم باشد، هیچ گونه معارضه ای بین این دو دلیل به نظر نمی رسد برای اینکه دلیل اول می گوید که به دنبال خفاء اذان، مسألۀ قصر هست، اما نمی گوید: خفاء اذان، علیت منحصره برای وجوب قصر دارد بلکه همین مقدار می گوید که به دنبال خفاء اذان، وجوب قصر ثابت است. قضیۀ دوم هم می گوید که به دنبال خفاء جدران، وجوب قصر ثابت است و اینها علاوۀ بر اینکه باهم هیچ گونه منافاتی ندارند، نفی ثالث و رابع هم نمی کنند، ممکن است شرط سومی هم وجود پیدا کند که به دنبال آن هم وجوب قصر بیاید، یک شرط رابعی هم در کار بیاید که به دنبال آن هم وجوب قصر تحقق داشته باشد. پس اگر ما از اول قائل به عدم ثبوت مفهوم در قضایای شرطیه بشویم، اصلا این تعدد قضیۀ شرطیه به این کیفیت که شرطها متعدد و جزا واحد باشد هیچ گونه مسألۀ تازه ای را به وجود نمی آورد و تعارضی بین این دو دلیل یا چند دلیل مطرح نیست.

لزوم اشکال طبق قول به ثبوت مفهوم

اما اگر ما برای قضایای شرطیه مفهوم قائل بشویم که مفهوم، مساوق با علیت منحصرۀ شرط برای جزاست، بنا به رأی متأخرین منتها این علیت منحصره از چه طریقی استفاده می شود و راه استکشاف این علیت منحصره چیست؟ راههای مختلفی برای آن ذکر شده بود، اما همه قبول داشتند که مفهوم، نتیجۀ علیت منحصره ای است که از تعلیق و از قضیۀ شرطیه استفاده می شود. روی این مبنا که پای علیت منحصره در کار است، این دو قضیه را چطور باهم جمع بکنیم؟ «اذا خفی الاذان فقصّر»