سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 435

تقیید مفهوم ها به منطوق دیگری

احتمال دوم این است که قائل به ثبوت مفهوم بگوید همینجا مفهوم هست«اذا خفی الاذان فقصّر» مفهومش این است که اگر خفا نباشد، وجوب قصر نماز نیست و این مفهومش اطلاق دارد یعنی چه خفای جدران باشد چه خفاء جدران نباشد. اگر خفاء اذان نبود، وجوب قصر نیست، چه خفای جدران باشد یا نباشد. آن قضیۀ دوم هم مفهومش این است که اگر خفاء جدران نباشد، وجوب قصر تحقق ندارد چه خفاء اذان باشد یا نباشد. پس در حقیقت این دو مفهوم هرکدام اطلاق دارند و اطلاقشان را به منطوق دیگری مقید می کنیم. اطلاق مفهوم«اذا خفی الاذان فقصّر» این بود که اگر خفای اذان نباشد، چه خفای جدران باشد یا نباشد، اطلاق این صورت اولش را به منطوق«اذا خفی الجدران فقصّر» مقید می کنیم و همینطور«اذا خفی الجدران فقصّر» که مفهومش این است که اگر خفاء جدران نباشد چه خفاء اذان باشد یا نباشد، این مورد خفاء اذانش را به منطوق«اذا خفی الاذان فقصّر» خارج و تقیید می کنیم. در نتیجه اینطور می شود که هردو قضیه«لهما مفهوم» منتها مفهومشان یک امر مطلق است و مطلق، قابل تقیید است و مقیّد اطلاق هرمفهومی، منطوق قضیۀ شرطیۀ دیگر است که نتیجه اش این می شود که«عند خفاء الاذان» وجوب قصر هست به تنهایی، «عند خفاء الجدران» وجوب قصر هست به تنهایی، آنجایی که نه خفاء اذان باشد و نه خفاء جدران، وجوب قصر نیست. وجود مفهوم، چنین معنایی را دلالت می کند. در حقیقت وجود مفهوم، نفی ثالث می کند برای اینکه بعد از آنکه اطلاق مفهوم هرکدام، به منطوق قضیۀ شرطیۀ دیگر، تقیید پیدا کرد، نتیجه این می شود که«اذا لم یکن هناک خفاء الاذان و لا خفاء الجدران فلیس هناک وجوب القصر» دلالت می کند که امر سومی جانشین خفاء اذان و خفاء جدران نمی تواند قرار بگیرد. پس احتمال دوم(که این احتمال در کلام مرحوم آخوند، اول ذکر شده است، منتها آن دوم را من اول ذکر کردم به لحاظ اینکه نتیجه اش با قول به عدم مفهوم یکی می شد) برگشتش به ثبوت مفهوم و تقیید اطلاق کلا المفهومین به منطوق الآخر است و نتیجه اش هم در این ظاهر می شود که غیر از خفاء اذان و خفاء جدران، چیز دیگری نمی تواند نقشی در وجوب قصر داشته باشد.

ادغام مفهومین درهم

احتمال سوم این است که بگوییم: برای قضیۀ شرطیه مفهوم هست، اما این دو قضیۀ شرطیه را کأنّ درهم ادغام کنیم و بگوییم که برای وجوب قصر، دو شرط لازم است، یعنی وجود خفاء اذان به