عرض کردیم که مبنای متأخرین این است که مفهوم را از راه علیّت منحصره استفاده می کنند، «ان جائک زید فأکرمه» یعنی علّت منحصره برای وجوب اکرام عبارت از مجیء زید است و غیر از مجیء، هیچ شیء دیگری در رابطۀ با وجوب اکرام نخواهد بود، لکن راه اثبات این علیّت منحصره مختلف بود که در حقیقت، سه راه وجود داشت: یک راه، مسألۀ وضع و تبادر بود. یک راه، مسألۀ انصراف بود. راه سوّم، مسألۀ اطلاق بود، که خود این مجرای اطلاق و تقریب استفادۀ از اطلاق، چهار نوع بود: بعضی ها اطلاق را در خود ادات شرط به کار می بردند و مجرای اطلاق را«ان» و«اذا» می دانستند. بعضی ها اطلاق را در رابطۀ با آن مجیء زید که شرط در قضیّۀ شرطیّه بود، می دانستند که این هم دو تقریب داشت و به دو کیفیّت بود که ملاحظه کردید. بعضی ها هم اطلاق را در رابطۀ با جزا می دانستند، ولی بالاخره این چهار طریق اخیر، غیر از مسألۀ وضع و غیر از مسألۀ انصراف، همۀ آنها در این مشترک بودند که راه استفادۀ علیّت منحصره، همان مسألۀ اطلاق است، منتها اطلاق چه و به چه کیفیّت؟ در این جهت، اختلاف وجود داشت که مجموعا شش طریق برای استفادۀ علیّت منحصره وجود داشت: یکی وضع و تبادر، دیگری انصراف، آن چهار راه دیگر مسألۀ اطلاق بود که اینها به تفصیل ذکر شد.
ما معتقدیم که اوّلا این راهها در بعضی از این جهاتی که مورد بحث ماست، فرق می کند و علاوه در ما نحن فیه ثمره اش روشن می شود، که کدامیک از این احتمالات را باید اخذ بکنیم لذا مجبوریم که تک تک این طرق ثلاثه را یعنی وضع و تبادر و انصراف و یکی هم اطلاق را بررسی بکنیم و با توجّه به اینها ان شاء الله به دست بیاوریم که آیا طرفین تعارض و طرفین معارضه اصالتا و بالذات منطوقان هستند یا اینکه طرفین معارضه، فرضا عبارت از مفهومان هستند، بدون اینکه مسألۀ معارضه ربطی به عالم منطوق داشته باشد.
استفاده علیّت منحصره از راه وضع
اگر مسألۀ وضع را قائل بشویم(که فعلا نمی گوییم: درست است یا نه چون مناقشه هایش گذشته است. روی قول به ثبوت مفهوم و صحّت اینها، صحبت می کنیم) اگر قائل به مفهوم، از راه وضع و تبادر پیش بیاید، یعنی مدّعی بشود که واضع، کلمۀ«ان» و«اذا» و سایر ادوات شرط را برای افادۀ علیّت منحصره، وضع کرده است و راه اثبات این وضع هم فرضا مسألۀ تبادر است، بگوییم: ما از راه تبادر، این را بدست آوردیم که کلمۀ«ان» و«اذا» جانشین کلمۀ«العلّه المنحصره» است، منتها«العلّه المنحصره» یک معنای اسمی دارد و«ان» و«اذا» یک معنای حرفی دارد، مثل«من» و«الابتداء» است.