سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 44

اینطور نیست که رکوع داخل در یک مقوله باشد و این تصرف رکوعی که در فضای غصبی، یک حالت انحناء مخصوصی برای مصلی بوجود می آید از مقوله دیگر باشد، بلکه این هم از مقولۀ«این» است. اینطور نیست که دو مقولۀ متباین در کار باشد که این بحثش را مفصلا در مقدمات اولیۀ بحث اجتماع امر و نهی گذراندیم.

بررسی امتناع اجتماع امر و نهی طبق ترکیب انضمامی

ثانیا(عمده نکتۀ بحث اینجاست که) اگر ما واقعا صلاه و غصب و یا تصرف را دو مقوله دانستیم و گفتیم: امکان ندارد بین این دو مقوله، یک ترکیب اتحادی باشد، بلکه نهایتا ترکیب انضمامی است، آنوقت این سؤال مطرح می شود که آیا در ترکیب انضمامی که در حقیقت دو وجود تحقق دارد و دو مقوله تحقق دارد، آیا می توان قائل به امتناع اجتماع شد؟ آنهایی که امتناعی هستند و در رأس آنها مرحوم آخوند(ره) است که شدیدا طرفدار امتناع اجتماع امر و نهی است، وقتی که به کلام ایشان مراجعه می کنیم(که بعدا هم خصوصیاتی از کلام ایشان را ان شاء الله مورد بحث قرار می دهیم) می بینیم که تکیۀ کلام ایشان و نقطۀ حساس کلام ایشان این است که چون صلاه و غصب در خارج با یکدیگر متحد شده اند، این اتحاد، عامل سرایت است. این اتحاد، سبب شده است که امر از دائرۀ صلاه به غصب و نهی از دائرۀ غصب به صلاه سریان بکند و در نتیجه، شیء واحد، مأموربه و منهی عنه واقع شود. اما اگر از مرحوم آخوند سؤال کردیم که اگر ترکیب بین صلاه و غصب ولو بصورت قضیۀ فرضیه، ترکیب انضمامی باشد و هیچ گونه اتحادی بین صلاه و غصب وجود نداشته باشد و فقط یک حالت انضمام و مجاورت و اتصالی مطرح باشد، باز هم شما می فرمایید که اجتماع امر و نهی ممتنع است؟ اگر این سؤال را از مرحوم آخوند پرسیدیم، ایشان در جواب ما پاسخ مثبت می دهد. می فرماید: ولو اینکه ترکیب، ترکیب انضمامی باشد باز هم اجتماع امر و نهی ممتنع است یا اینکه ایشان در جواب ما می فرماید که مبنای امتناع روی اتحاد صلاه و غصب است و اتحاد است که موجب سرایت می شود. این اتحاد است که نقش مؤثر در سرایت دارد و«الا مجرد الانضمام و مجرد المجاوره و الاتصال لا یوجب السرایه و لا یوجب» اینکه امر از متعلق خودش به متعلق نهی سرایت کند و نهی از متعلق خودش به متعلق امر سرایت کند.

تعیین محل نزاع

روی این مبنا ما می خواهیم به مرحوم محقق بزرگوار مرحوم محقق نائینی اینگونه عرض کنیم