سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 441

روشن است که بین این دو دلیل امکان جمع وجود ندارد. پس این مقدار روشن شد که روی این مبنا، طرفین تعارض، منطوقان هستند، یعنی اصلا قابلیّت اجتماع و توافق بین نفس این دو قضیّه نیست.

استفاده علیّت منحصره از راه انصراف

همینطور اگر راه استفادۀ علیّت منحصره را مسألۀ انصراف قرار بدهیم، بگوییم: علیّت منحصره از راه وضع نیست، بلکه از راه انصراف است، آن انصراف معتبر، آن انصرافی که«یعتنی به و یعوّل علیه» اگر اینطور شد، قضیّۀ«اذا خفی الاذان فقصّر» به کمک انصراف معوّل علیه، انصراف پیدا می کند به علیّت منحصره و قضیّۀ«اذا خفی الجدران فقصّر» هم انصراف پیدا می کند به علیّت منحصره و نمی شود جمع بین دو علّت منحصره بشود. معنای علّت منحصره، وحدت علّت است، لذا با تعدّد قابل جمع نیست.

پس اگر راه انصراف را هم برای استفاده علیّت منحصره انتخاب بکنیم، تعارض بین این دو در درجۀ اوّل و اصاله و بالذات مربوط به خود این دو مفهوم است، مثل این است که از اوّل گفته باشد:

«العله المنحصره لوجوب القصر خفاء الاذان» باز هم بگوید: «العلّه المنحصره لوجوب القصر، خفاء الجدران» که قابل اجتماع نیست. پس روی این وجه دوّم هم تعارض بین منطوقین است.

استفاده علیّت منحصره از راه اطلاق

امّا وجه سوم که مسألۀ اطلاق باشد، چه اطلاق را در رابطۀ با ادات شرط بدانیم، چه اطلاق را در رابطۀ با خود شرط در قضیّۀ شرطیّه بدانیم(که آنهم دو تقریب داشت) و چه اطلاق را در رابطۀ با جزا بدانیم، اگر علیّت منحصره از اطلاق استفاده شود، اینجا سؤال این است که موصوف این اطلاق چیست؟ چه چیزی اتّصاف به اطلاق پیدا می کند؟ یا«ان» و«اذا» است که در منطوق ذکر شده، یا «جائک زید» به یکی از دو تقریب اطلاق دارد که این هم در منطوق ذکر شده است، یا«اکرمه» اطلاق جزاست که دلالت بر علیّت منحصره می کند، (فعلا کاری به آن مناقشاتی که ما در رابطۀ با این اطلاقها داشتیم نداشته باشید، حالا فرضمان این است که قائل به ثبوت مفهوم هستیم و همۀ آن مناقشات را نادیده گرفتیم) بحث این است که اگر شما علیّت منحصره را از راه اطلاق استفاده می کنید، این علیّت منحصره در حقیقت اثر چیست؟ وصف چیست؟ موصوفش عبارت از چیست؟ شما می گویید: ما از اطلاق استفاده کردیم. چه چیز اتّصاف به اطلاق دارد؟ آنهایی که می گویند: اطلاق ادات شرط، می گویند: «ان» و«اذا» اتّصاف به اطلاق دارد. علیّت منحصره هم در رابطۀ با اطلاقی است که«هو