سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 442

وصف لان و اذا»، پس در حقیقت علیّت منحصره مرتبط به«ان» و«اذا» است یا آنهایی که از راه اطلاق شرط خواسته اند علیّت منحصره را استفاده بکنند می گویند: علیّت منحصره نتیجۀ اطلاقی است که «هو وصف لمجیء زید المذکور فی القضیّه الشرطیه منطوقا»، پس در حقیقت علیّت منحصره باز در رابطۀ با منطوق می شود. کما اینکه آنهایی که از راه اطلاق جزا مسأله را استفاده کردند، آنها می گویند:

علیّت منحصره«تستفاد من اطلاق الجزاء» پس اطلاق شأن«اکرمه» است، اطلاق وصف«اکرمه» است، که عنوان«اکرمه» عنوان منطوق است و در خود عبارت منطوقی مولا به کار برده شده است.

لذا همۀ اطلاقها چه در رابطۀ با ادات شرط، چه در رابطۀ با خود شرط، چه در رابطۀ با خود جزا، موصوفش و موردش عبارت از منطوق است، شما هم که علیّت منحصره را از اطلاق استفاده کردید، پس در حقیقت، علیّت منحصره از طریق اطلاق به خود منطوق در قضیّۀ شرطیه ارتباط پیدا می کند و اگر اینطور شد، باز نتیجه این می شود که آنهایی هم که مفهوم را از طریق علیّت منحصرۀ مستفادۀ«من الاطلاق أیّ نوع کان الاطلاق»، اینها هم علیّت منحصره را مرتبط به دایرۀ منطوق می دانند. لذا نتیجه این می شود که ما چه برای علیّت منحصره، مسألۀ وضع را قائل بشویم، چه برای علیّت منحصره، مسألۀ انصراف را قائل بشویم، چه برای علیّت منحصره راه اطلاق را پیش بگیریم در تمامی این وجوه سه گانه و یا شش گانه، طرفین تعارض، خود منطوقین است، برای اینکه وضع راجع به اینهاست، انصراف دربارۀ اینهاست، اطلاق هم دربارۀ اینهاست، مطلق«ان» و«اذا» است، مطلق «جائک زید» است، مطلق«اکرمه» است در اطلاق جزا.

پس آن چیزی که لازم بود در مرحلۀ اولی به عنوان مقدّمۀ مراحل بعدی بررسی بکنیم اینکه از اوّل برای ما روشن بشود که دعوا بین چیست و طرفین دعوا و معارضه عبارت از چیست؟ با این بیانی که ملاحظه فرمودید، روشن شد که قائل به مفهوم از هرراهی که پیش بیاید، طرفین معارضه عبارت از منطوقین خواهد بود. حالا که اینطور شد، چاره چیست؟

راه حل هنگام تعدد شرط و اتحاد جزاء

اینجا باید یک یک را حساب بکنیم اگر مسأله روی وضع و تبادر پیاده شد، قائل به مفهوم گفت:

«ان و اذا وضع لافاده العلیّه المنحصره»، موضوع له آن، علیّت منحصره است، وقتی که کلمه و جملۀ «ان خفی الاذان فقصّر» را می شنویم، روی همان قاعده ای که در اصول برای ما گفته شده و مسلّم بین اصولیّین است، اصاله الحقیقه می گوید: «ان» و«اذا» در معنای حقیقی خودش استعمال شده، همانطوری که اگر شما«رأیت اسدا» را شنیدید و قرینۀ صارفه است و قرینۀ مجاز وجود نداشته