سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 446

نداشت، معنایش این است که مفهومی برای هیچ کدام ثابت نیست، چون آن راه استفادۀ مفهوم، همان مسألۀ علیت منحصره است. لذا از راه انصراف هم نتیجه با راه وضع، یکی خواهد شد؛ یعنی در هیچ کدام مفهومی برای این دو قضیه وجود ندارد.

اما اگر ما راه اطلاق را اتخاذ بکنیم، اطلاق، به چهار صورت است، لکن این چهار صورت در این حیث بحث ما، فرقی نمی کند که ما اطلاق را مستند به ادوات شرط بدانیم و یا مستند به خود شرط بدانیم(به دو تقریبی که ذکر شد)، یا مستند به جزا بدانیم. لکن یک جهت دیگری در این بحث ما ایجاد فرق می کند و آن این است که در مباحث اولیۀ قضیۀ شرطیه عرض می کردیم که علیّت منحصره؛ یعنی چیزی که جامع چند خصوصیت باشد چون علیت منحصره همینطور تحقق پیدا نمی کند.

تحلیل علیّت منحصره

به عبارت دیگر، اگر ما بخواهیم علیت منحصره را تحلیل بکنیم، باید اینطوری بگوییم:

اولا در علیت منحصره، ارتباط مطرح است. اولین قدم در راه علیت منحصره، ارتباطی است که بین شرط و جزا وجود دارد. قدم دوم: مسألۀ لزوم ارتباط، ارتباط لزومی است نه ارتباطی که قابل تخلف باشد. ثالثا: ارتباط لزومی به نحو ترتّب است و به نحو تلازم نیست، در متلازمین هم ارتباط لزومی مطرح است، اما ارتباطی لزومی آن به نحوی نیست که یکی در طول دیگری واقع شده باشد، اما در مسألۀ علیت منحصره این ارتباط لزومی در آن مسألۀ ترتّب و طولیت مطرح است.

خصوصیت چهارم: این است که ترتّب و طولیتش هم به این کیفیت است که جزا مترتب بر شرط است، نه شرط، مترتب بر جزا باشد، چون اگر شرط هم مترتب بر جزا باشد، آنجا هم ارتباط هست، لزوم هم هست، ترتب هم هست، لکن اینجا ترتب، ترتب خاص است و آن این است که جزا مترتب بر شرط باشد، نه عکس مسألۀ. لذا یک خصوصیت هم این خصوصیت چهارم است.

خصوصیت پنجم: این بود که این ترتّب، ترتب به نحو علیت تامه باشد. معلول، همانطوری که مترتب بر علت است، مترتب بر اجزای علیت هم هست؛ یعنی اجزای علت هم فی نفسه هرکدام با معلول ارتباط دارند، ارتباط آنها هم لزومی است، ترتبی است، ترتب آن هم در ناحیۀ معلول و جزاء است، اما اجزاء علیّت تامه ندارند و ما برای رسیدن به علیّت منحصره، باید یک مرحله ای را به نام تمامیّه العله طی بکنیم که این خصوصیّت پنجمی است که در علیّت منحصره هست. خصوصیت ششم: این است که علاوۀ بر اینکه شرط، علت تامۀ برای ترتّب جزاء است، علت تامۀ منحصره و