سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 447

وحیده برای ترتّب جزاء است.

محدوده اصاله الاطلاق

الان بحث ما این است: آنهایی که مفهوم را در قضیۀ شرطیه، از راه اطلاق استفاده می کنند و علیت منحصره را از راه اطلاق استفاده می کنند، اینجا یک سؤالی پیش می آید که از این مراحل ششگانه که آخرین مرحله اش، عبارت از انحصار علت و علیّت منحصره است، آیا استفادۀ از اطلاق، برای همین مرحلۀ آخری است فقط؛ یعنی مراحل قبلی آن، دیگر به اطلاق ارتباط ندارد؟ ارتباط لزوم و ترتّب و علیت و تمامیت علیت، اینها فرض کنیم مربوط به وضع کلمۀ«ان» و«اذا» است. از نظر وضع که آن مراحل پنجگانه برای اثبات مفهوم کفایت نمی کند لکن کلمۀ«ان» و«اذا» آن مراحل پنجگانه را از راه وضع، خودش دلالت می کند. اما آن مرحلۀ ششم که عبارت از انحصار و علیّت منحصره باشد را فقط از راه اطلاق استفاده می کنیم. به ذهن شما نیاید که این قابل مناقشه است، مناقشات آن را خودمان عرض کردیم، لکن ما روی فرض قول به ثبوت مفهوم من طریق الاطلاق بحث می کنیم.

اگر قائل به مفهوم بگویید: آن مقداری که اطلاق به ما کمک می کند، تنها این مرحلۀ ششم است، اما آن مراحل پنجگانه را ما از راه وضع و راههای دیگر استفاده کردیم، بدون اینکه ارتباطی به اطلاق داشته باشد، حتی مرحلۀ پنجم که مرحلۀ تمامیّت علّت و علت تامّه بودن است، آن هم به اطلاق مربوط نیست، فقط آنکه اطلاق، بر ما منت گذاشته و به ما عنایت کرده، همین مرحلۀ ششم است.

ممکن است قائل به اطلاق و مفهوم من طریق الاطلاق این حرف را بزند(تا به احتمال دیگرش را برسیم.)

اگر این حرف را زد، نتیجه این می شود که ما در«اذا خفی الاذان فقصر» یک اطلاق بیشتر نداریم و آن همان است که علیّت منحصره را دلالت می کند، در«اذا خفی الجدران فقصر» هم یک اطلاق بیشتر نداریم و آن همانی است که علیّت منحصره را دلالت می کند و إفاده می کند. پس روی این احتمال در این دو قضیۀ شرطیه، در هرکدامش فقط یک اصاله الاطلاق وجود دارد و آن اصاله الاطلاقی است که مرحلۀ ششم را برای ما ثابت می کند. و نتیجه اینطور شد که در این دو قضیۀ شرطیه، دو اصاله الاطلاق داریم که این دو اصاله الاطلاق باهم متعارض هستند. همانطوری که دو اصاله الحقیقه ها باهم متعارض بودند، دو انصرافها باهم متعارض بودند، اینجا هم دو اصاله الاطلاق باهم متعارض هستند. قاعدۀ تعارض در دو اماره، عبارت از تساقط این دو اماره است. هم اصاله الاطلاق در«اذا خفی الاذان فقصر» از بین می رود و هم اصاله الاطلاق در«اذا خفی الجدران فقصر» از