سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 453

این جهت مشترک بودند، منتها فرقشان این بود در وضع و انصراف و دو اصاله الاطلاق، علیّت تامه نه منحصره، برای هریک از خفاء اذان و خفاء جدران مطرح بود، اما روی فرضی که امروز هم دنبال کردیم نه تنها علیت منحصره مطرح نیست، بلکه علیّت تامه را هم نمی توانیم به دست بیاوریم که نفس خفاء اذان کافی باشد برای وجوب قصر، نفس خفاء جدران کافی باشد برای وجود قصر، اما در عین حال هرچهار طریق، در این جهت مشترک بودند که مفهومی وجود ندارد و نمی توانیم ما قائل به مفهوم بشویم ولو اینکه در سایر موارد قضایای شرطیه قائل به مفهوم باشیم.

امکان نفی ثالث با سقوط دو اصاله الاطلاق

مرحلۀ آخر و مرحلۀ سومی که در پیش است این است که وقتی این دو قضیۀ شرطیه: «اذا خفی الاذان فقصّر، اذا خفی الجدران فقصّر» را داریم، چه اینکه هرکدام از اینها علیت تامه داشته باشد و چه برطبق این احتمال اخیر، بگوییم: حتی برای علیّت تامّه اش هم دلیلی نداریم. در مرحلۀ سوم بحث در این است که آیا از این دو قضیۀ شرطیه، می توانیم استفاده بکنیم که در مسألۀ وجوب قصر، غیر از خفاء اذان و خفاء جدران، چیز دیگری نقش ندارد؟ البته خود اینها به صورت تامه نقش دارند یا باهم باید باشند را گفتیم: روی احتمالات، فرق می کند. اما بحث در جانب نفی ثالث مطرح است، آیا نسبت به نفی ثالث، چطوری است؟

این همان مسأله ای است که در مطلق امارتین متعارضتین مورد بحث واقع شده، اگر یک روایتی گفت: «صلاه الجمعه واجبه» و یک روایتی هم گفت: «صلاه الجمعه محرمه»، فعلا روی قاعده بحث می کنیم، به اخبار علاجیه کاری نداریم. قاعده اقتضا می کند که این دو تساقط بکنند، تساقط که کردند، آیا نسبت به مفاد خودشان فقط تساقط دارند یا اینکه تساقط که کردند، به طور کلی وجود هذین الدلیلین کالعدم می شود؟ اگر بگوییم: وجود هذین الدلیلین کالعدم است، این منافات ندارد که نماز جمعه، یک حکم سومی داشته باشد. نه وجوب، نه حرمت، بلکه نماز جمعه استحباب داشته باشد. اما«ربما یقال» این دو روایتی که یکی دلالت بر وجوب می کند و یکی دلالت بر حرمت، یک قدر مشترک بین آنها وجود دارد و آن این است که حکم نماز جمعه از این دو، بیرون نیست. به عبارت دیگر: با اینکه بین آنها تعارض است و نتیجۀ تعارض هم تساقط است، لکن نسبت به نفی ثالث، حجیت دارند، برای اینکه آن روایتی که می گوید: نماز جمعه واجبه، معنایش این است که دنبال او«لا مستحبه» هم هست و آن روایتی که می گوید: نماز جمعه محرمه آن هم می گوید: «لا مستحبه»، پس در«لا مستحبه» هردو موافقند و معنای تساقط، این نیست که وجود این دو روایت را