سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 454

کالعدم فرض بکنیم، بلکه نسبت به نفی ثالث، این دو امارۀ متعارضه، حجیت دارد. در ما نحن فیه هم نظیر همین بحث مطرح است. وقتی که قائل شدیم مفهومی برای این دو قضیۀ شرطیه روی هیچ یک از طرقی که برای مسألۀ علیّت منحصره ذکر شده بود، وجود ندارد، فقط مفهوم ندارد را ثابت نکند بلکه این مقدار را این دو قضیۀ شرطیه، دلالت می کنند که غیر از خفاء اذان و غیر از خفاء جدران، یک عنوان سومی نقش در وجوب قصر ندارد. آیا این دو قضیۀ شرطیه وقتی دست به دست هم بدهند و بعضی ظهیر بعض دیگر باشد، نسبت به نفی عنوان سوم در مسألۀ وجوب قصر، دلالتی دارند یا نه؟

نتیجه استفاده علیت منحصره از راه وضع در مقام

اینجا که مرحلۀ سوم بحث است، تفصیل در کار است. اگر ما از راه وضع، مسألۀ علیّت منحصره را استفاده بکنیم، گفتیم: دوتا اصاله الحقیقه ها باهم تعارض می کنند و تساقط می کنند، در نتیجه«اذا خفی الاذان فقصّر» می گوید: خفاء اذان، علّت تامۀ وجوب قصر است نه منحصره، «اذا خفی الجدران فقصّر» هم می گوید: خفاء جدران، علت تامه است. ممکن است یک شیء سومی هم علت تامه داشته باشد، لازم نیست که معلول، یک علت تامه داشته باشد، ممکن است ده تا علت تامه داشته باشد.

فرض کنید فی زمانا هم شمس، علت تامۀ حرارت است و هم آتش، علت تامۀ حرارت است و هم مثلا برق، علت تامۀ حرارت است، ممکن است ده تا علّت تامۀ برای حرارت وجود داشته باشد. پس وقتی که دوتا اصاله الحقیقه ها تساقط کردند، دوتا علت تامه باقی می ماند که اثبات دو علت تامه، علیّت تامۀ سومی را نفی نمی کند. کما اینکه اگر سه تا قضیۀ شرطیۀ به این نحو داشته باشیم، اثبات سه علیت تامه، نفی علیّت تامۀ چهارمی را نمی کند، ممکن است یک علت تامۀ چهارم وجود داشته باشد. لذا اگر ما از راه وضع و اصاله الحقیقه پیش بیاییم، راهی برای مسألۀ نفی ثالث نداریم، ما نمی دانیم از چه طریقی نفی ثالث بکنیم. کما اینکه اگر از راه انصراف و تعارض انصارفین پیش آمدیم، معنایش این است: نه«اذا خفی الاذان فقصّر» انصراف به علیّت منحصره دارد و نه«اذا خفی الجدران فقصّر» دلالت بر علیت منحصره دارد بلکه همان علیّت تامه را دلالت دارد و دو علت تامه، نمی تواند نفی علیت تامۀ سوم و چهارم و پنجم را داشته باشد. لذا روی انصراف و تعارض انصرافین هم نمی توانیم نفی ثالث داشته باشیم.

نتیجه استفاده علیت منحصره از راه اصاله الاطلاق

اما خصوصیت و نکته اینجاست که اگر علیت منحصره را از اصاله الاطلاق استفاده بکنیم، با