سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 460

یک حکم است، متعلق این حکم، قابلیت تعدد و تکثر داشته باشد، مثل مسألۀ وضو، «وضو امر یجری فیه التعدد» و مسألۀ غسل، غسل«امر یجری فیه التّکثر». اما گاهی از اوقات متعلق حکم در جزاء در قضیّۀ شرطیه قابل تعدد نیست، امکان تعدد ندارد مثلا فرض کنید اگر دلیل قائم شد که اگر کسی - خدای ناکرده - رسول خدا و یا یکی از ائمۀ هدا(علیهم السّلام) را سبّ کرد و فی وجه قوی حتی حضرت زهرا(سلام الله علیها) را«یجب قتله». این یک قضیّۀ شرطیه. یک قضیّۀ شرطیه هم فرض کنید اینطوری که اگر کسی مرتد شد به ارتدادی که بدنبال او«وجب قتله، یجب قتله» حالا ما ملاحظه کردیم، دیدیم این زید مع کونه شخصا واحدا، هم خدای ناکرده سب نبی از او تحقق پیدا کرده و هم ارتداد مثلا از او تحقق پیدا کرده است. اینجا پیداست که جای بحث تداخل و عدم تداخل نیست برای اینکه«لا یجری فی قتل زید التعدّد و التّکرر. المقتول لا یجری فیه القتل ثانیا» لذا واضح است که این قبیل از قضایای شرطیه از محل نزاع بیرون است. جای بحث تداخل و عدم تداخل اینجا نیست.

معنای تداخل اسباب

امر سوم این است: ما در باب تداخل دو عنوان داریم: از یک عنوان تعبیر به تداخل اسباب می شود و از یک عنوان تعبیر به تداخل مسبّبات می شود. دو عنوان است و آنکه در باب تداخل، مورد بحث ماست، عبارت از تداخل اسباب است. معنای تداخل اسباب این است که افراد متعدده ای از یک نوع از سبب یا از دو نوع از سبب تحقق پیدا کرده، می خواهیم ببینیم آیا هرکدام این اسباب در عالم سببیت و در عالم تأثیر در مسبب، یک مسبب خاصی را دارد؟ قائل به عدم تداخل می گوید: بله، هرکدام، یک مسبب خاصی را دارد و قائل به تداخل می گوید: نه، این اسباب متعدده کأنّ دست به دست هم می دهند و مجموعا در یک مسبب اثر می کنند بدون اینکه تعدد و تکثری در ناحیۀ مسبب باشد. پس نزاع ما در تداخل اسباب است و معنی تداخل و عدم تداخل و مجرای تداخل و عدم تداخل آنجایی است که جزاء، یک حکم متعلق به طبیعت قابل تکثر است، لکن از نظر اسباب، چه افراد از یک ماهیت و چه دو ماهیت در آنها تعدد وجود دارد.

معنای تداخل مسببات

یک عنوان دیگری هم داریم که از محل بحث ما خارج است که از آن تعبیر به تداخل مسبّبات شده. بحث این است که معنای تداخل مسبّبات چیست؟ مجرای تداخل مسبّبات کجاست؟ مورد