سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 465

بحث بکنیم که آیا قضیّتین شرطیّتین به نام«اذا بلت فتوضّأ و اذا نمت فتوضأ» از نظر مفادش، اقتضای تداخل می کند یا اقتضای عدم تداخل؟ اگر یک چیزی ممتنع شد، ظاهر قضیّه هم برخلافش باشد، آن امتناعش قرینۀ بر تصرف در ظاهر می شود مثل اینکه شما در بعضی از تعبیرات قرآنی هم تصرف می کنید، خلاف ظاهر را می گیرید برای اینکه برهان عقلی برخلافش قائم شده، مثلا در«فلمّا جاء ربّک» می گویید: این ظاهر اراده نشده برای اینکه ظاهرش اقتضای تجسم می کند و برهان عقلی بر عدم تجسم قائم شده است. همین برهان عقلی قرینۀ بر تصرّف در ظاهر است. در ما نحن فیه هم، چنین مسأله ای مطرح است. باید از نظر مقام ثبوت بدانیم که هم تداخل امکان دارد و هم عدم تداخل امکان دارد بعد برویم سراغ مقام اثبات و ظهور ببینیم آیا ظاهر قضیّتین شرطیّتین یا قضایای شرطیه، اقتضای تداخل می کند یا اقتضای عدم تداخل می کند.

استدلال مرحوم آقای بروجردی ره بر استحاله عدم تداخل

بعض الاعاظم که ظاهرا مرحوم آیت الله العظمی بروجردی(ره) است، برهانی بر استحالۀ عدم تداخل اقامه کرده اند که اگر این برهان تمام باشد، معنایش این است که به حسب مقام اثبات اصلا نباید در مسألۀ تداخل و عدم تداخل وارد بشویم برای اینکه اگر عدم تداخل ممتنع شد، اگر استحاله پیدا کرد، دیگر نوبت به این نمی رسد که به حسب ظاهر لفظ و مفاد لفظی قضیّه، روی تداخل و عدم تداخل بحث کنیم. لذا با اینکه برهان ایشان در رابطۀ با اصل مطلب است اما ما مجبوریم که این برهان را در مقدمه ذکر کنیم و در حقیقت رفع اشکال کنیم و جلوی استحاله را بگیریم تا از نظر مقام ثبوت، هیچ یک از دو طرف قضیّه، اتصاف به استحاله نداشته باشد. بعد وارد اصل بحث بشویم ببینیم آیا ظاهر، اقتضای تداخل می کند یا اقتضای عدم تداخل؟

برهان ایشان با توضیح و تقریبی که من عرض می کنم عبارت از این است که می فرماید: به حسب مقام ثبوت اگر مولا در رابطۀ با یک طبیعتی دو فرد از آن افراد طبیعت را اراده کرده باشد، معمولا وقتی که امری به طبیعتی متعلق می شود، شما می گویید: «الطبیعه یوجد بوجود فرد ما» یک فرد وقتی که تحویل مولا داده بشود، برای حصول هدف مولا کفایت می کند لذا اگر در یک موردی فرض کردیم غرض مولا به دو فرد از افراد طبیعت تعلق گرفته، چطور می تواند غرضش را بیان کند؟

یک وقت فرض کنید که این حکم مولا به صورت یک قضیۀ تعلیقیه نیست، معلق علیه و شرط سببی ندارد مثل اینکه از اول می گوید: «ایها العبد توضّأ مرّتین» دو بار باید وضو بگیری، یا در موالی عرفیّه مثلا انسان گاهی خیلی تشنه است، از اول که وارد می شود می گوید: دوتا لیوان آب برای من