سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 467

گرفته، گاهی نوم متقدم بر بول است حتی مسألۀ غلبه هم مطرح نیست، جاهایشان فرق می کند. هیچ نوع تقدم و تأخّری بین اینها مطرح نیست. ایشان می فرمایند: در اینجا مولا چه بگوید؟ در هردو بگوید: «اذا بلت فتوضّأ وضوء آخر»؟ ممکن است اول، بول تحقق پیدا کرده باشد. در«اذا نمت فتوضّأ» بگوید: «فتوضّأ وضوء آخر»؟ ممکن است نوم قبل البول تحقق پیدا کند. اگر نوم قبل البول تحقق پیدا کرد، چه معنا دارد که«وضوء آخر» بگوید؟ آیا این کلمۀ«وضوء آخر» را به هردو اضافه کند؟ معنا ندارد، به یکی اضافه کند دون دیگری؟ فرض این است که تقدم و تأخّری مطرح نیست بلکه گاهی بول و گاهی نوم متقدم است، اینطور نیست که یک نوع تقدّم و تأخر همیشگی مطرح باشد. پس چه باید بکند؟ باید بگوید: «اذا بلت فتوضأ و اذا نمت فتوضّأ» دیگر هیچ قیدی هم در کار نیست. وقتی که قید در کار نشد، معنایش این است که متعلق حکم، نفس طبیعه الوضوء است«من دون ان یکون هناک قید اصلا»، نه مرتین است نه مره اخری است و نه سایر قیودی که این مفادها را دلالت می کند بلکه نفس طبیعه التّوضیء است. وقتی نفس الطبیعه شد، معقول نیست که نفس الطبیعه متعلق برای دو حکم واقع بشود که حکم دوتا باشد لکن متعلق، شیء واحد و طبیعه واحده باشد. هذا ممتنع. این استحالۀ عقلیه دارد که طبیعت واحده بتواند متعلق دو حکم واقع بشود.

سرایت استدلال بر عدم تداخل به مقام ثبوت

عرض کردیم که این استدلال را برای قول به تداخل ذکر کردند، لکن این استدلال به مقام ثبوت در قضیّۀ مورد بحث نفوذ می کند یعنی این یک مسأله ای است که قبلا باید حل بشود اگر به این نتیجه برسیم که عدم تداخل، یک شیء مستحیل است، دیگر استحاله، مربوط به مقام اثبات نیست بلکه استحاله مربوط به مقام ثبوت است. و از بیان ایشان استفاده می شود که ایشان حسب مقام ثبوت، عدم تداخل را محال می دانند، برای اینکه معنایش این است که«امران و حکمان مع حفظ التعدد و الاثنینیه» متعلق به طبیعت واحد و ماهیت واحده بشود. اگر این استدلال تمام باشد، دیگر باید اصلا در مسألۀ تداخل وارد نشویم برای اینکه وقتی عدم تداخل، استحاله پیدا کرد، دیگر راهی جز مسألۀ تداخل باقی نمی ماند. ثبوتا راهی برای ما نیست تا وارد در مقام اثبات بشویم.

آیا این بیان ایشان با اینکه ابتداء به نظر می رسد که یک بیان جالبی است، قابل مناقشه هست یا نه؟

عدم انحصار راه تعدد به راه مرحوم آقای بروجردی ره

جوابی که از این حرف ممکن است داده بشود این است که راه تعدد به این راهی که شما ذکر