سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 471

خصوصیتی ندارند گاهی بول مقدم بر نوم واقع می شود گاهی نوم مقدم بر بول واقع می شود، می فرماید: در اینطور موارد، در برخورد با این دو قضیۀ شرطیه«اذا بلت فتوضأ و اذا نمت فتوضأ» چهار احتمال جریان دارد و دیگر احتمال پنجمی وجود ندارد. اگر ما سه تا از این احتمالات چهارگانه را ابطال کردیم و دلیل بر بطلانش اقامه کردیم، دیگر خودبه خود آن احتمال چهارم تعیّن پیدا می کند برای اینکه احتمال پنجمی وجود ندارد.

احتمالات در تداخل: سقوط قضیتین از سببیت

اولین احتمال از این چهار احتمال این است که کسی اینگونه احتمال بدهد که اگر بول و نوم تحقق پیدا کردند، چه متعاقبین و چه متقارنین، در اینجا که هردو تحقق پیدا می کنند، نقششان این است که هردو از سببیت ساقط می شوند و دیگر هیچ کدام از آنها اثری ندارند. اگر بول به تنهایی باشد، در وجوب وضوء مؤثر است و اگر نوم به تنهایی باشد، در وجوب وضوء مؤثر است، اما اگر با هم شدند چه پشت سر هم و چه متقارن باهم، کأنّ مثل متعارضینی که تساقط می کنند، نتیجۀ اجتماع اینها این است که هیچ کدام از آنها دیگر سببیتی برای وجوب وضوء نداشته باشند. از نظر احتمال این یک احتمال است. بعد می فرمایند: با توجه به این قضیۀ شرطیه«اذا بلت فتوضأ و اذا نمت فتوضأ» آیا می شود کسی این احتمال را بدهد که این برای آنجایی است که بول به تنهایی تحقق پیدا کند و نوم به تنهایی تحقق پیدا کند اما آنجایی که هردو چه باهم و چه پشت سر هم تحقق پیدا کنند اصلا وضوء واجب نیست و این دو هیچ گونه نقشی در مسألۀ وجوب وضوء ندارند؟ پیداست که این احتمال باطل است هم با ظاهر قضیتین نمی سازد و هم در هیچ جایی فتوا هم چنین احتمالی را دلالت ندارد.

لذا این احتمال اول را باید کنار بگذاریم.

استناد شرط به واحد معیّن و واحد غیر معیّن

احتمال دوم این است که در اینجا که بول و نوم تحقق پیدا می کند بگوییم: آن مسبب و جزا که عبارت از وجوب وضوء است، استناد به یکی از این دو سبب داشته باشد. بعد ایشان می فرماید: در این احتمال هم دو صورت می توانیم فرض کنیم: یکی اینکه بگوییم: استناد به واحد معیّن دارد و یک احتمال اینکه بگوییم: استناد به واحد غیر معیّن دارد و هیچ کدام قابل قبول نیست برای اینکه شما می خواهید آن واحد معیّن را مثلا عبارت از بول قرار بدهید. چه ترجیحی برای بول وجود دارد که وجوب وضوء را مستند به او قرار بدهید؟ و چه کمبودی در سببیت نوم وجود دارد که آن را از دائرۀ