سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 480

نرسیده، استفاده می کنیم. بعد هم که سراغ جزا می آییم آن چیزی که انسان اول به آن انتقال پیدا می کند حکم«یجب» است کأنّ دارد می گوید: «اذا نمت یجب.»

سببیت مستقله و منافات با اطلاق

تا اینجا استفاده کردیم که نوم، سببیت مستقله برای یک تکلیف وجوبی دارد، قبلا هم می دانستیم که بول سببیت مستقله برای وجوب وضوء دارد، اما هنوز اینجا فاعل«یجب» برای ما مطرح نشده است. «اذا نمت» معنایش این است«النوم سبب مستقل» تا می گوید«یجب» چون فرض کنید اگر «توضّأ» هم بگوید، اول وجوب به ذهن انسان می آید، سببیت مستقله و مسببش هم وجوب است. تا اینجا روشن است که به محض اینکه می بینیم این وجوب به وضوء ارتباط پیدا کرد و فاعلش عبارت از وضوء است، متعلقش عبارت از وضوء است سببیت مستقله که قبلا جای پای خودش را محکم کرده بود، حالا با شنیدن وضوء به عنوان فاعل«یجب» ما تازه می خواهیم برای وضوء، اطلاق درست کنیم و این سببیت مستقلۀ قبلی نمی گذارد که شما برای وضوء، اطلاقی درست کنید. اگر در عرض هم بودند، شما می توانستید چنین حرفی را بزنید اما مسألۀ تقدم و تأخر مطرح است، تقدم هم فقط تقدم رتبی به آن معنی نیست تا مولا به دنبال«اذا بلت فتوضأ» که به تنهایی هیچ مسأله ای ندارد، گفت:

«اذا نمت» شما می فهمید که یک سببیت مستقله در کار است. تا دنبالش گفت یجب می فهمید که مسببش هم عبارت از وجوب است. پس کأنّ قبل از آنکه کلمۀ الوضوء بیاید، ما یک سببیت مستقلۀ برای وجوب را درست کردیم و وقتی این سببیت مستقله آمد تا مولا فاعل«یجب» را وضوء قرار داد، می بینیم دیگر نمی شود این وضوء اطلاق داشته باشد، برای اینکه اگر بخواهد اطلاق داشته باشد این راهی که ما تا اینجا طی کردیم را باید دورش قلم بگیریم درحالی که ما سببیت مستقلۀ نوم را برای حکمی به نام وجوب ثابت کردیم، حالا که فاعل یجب عبارت از وضوء شد دیگر این سببیت مستقله کار خودش را کرد، دیگر نمی گذارد وضوء در«یجب الوضوء» در«اذا نمت» به اطلاقش باقی بماند بلکه لا محاله آن را به مثل«مره اخری» مقیّد می کند. کأنّ قضیه به این برمی گردد: «اذا نمت یجب علیک الوضوء مره اخری».

پس ایشان به دو بیان، علت ظهور قضیۀ شرطیه و تقدمش را بر اطلاق جزا ثابت می کند و در نتیجه اطلاقها بساطشان را جمع می کنند. وقتی که بساط اطلاقها جمع شد و عنوان«مره اخری» و امثال ذلک پیش آمد، معنایش این است که بول، یک وضوء لازم دارد و نوم، وضوی دیگر و وضوی ثانی به دنبال نوم باید تحقق پیدا کند. تا ببینیم این بیان اشکال دارد یا ندارد.