سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 489

وجوب قرار بگیرد که تفصیلش را آنجا ذکر کردیم.

مرحوم محقق نائینی در آن بحث این را معتقد شدند که متعلق احکام اعم از اوامر و نواهی عبارت از صرف الوجود ماهیت است. آنکه در«اقیموا الصلاه» مأموربه است، صرف الوجود ماهیت صلاه است و معنای صرف الوجود یعنی اولین وجود ماهیت، منتها ماهیات مختلف است گاهی ممکن است یک ماهیتی در همان اولین وجود در ضمن ده فرد تحقق پیدا کند مثل اینکه مولا به عبد خودش دستور بدهد: برای من ظرف آبی را آماده بکن که ممکن است عبد در همان مرحلۀ اولی، ده تا ظرف آب را در محضر مولا حاضر بکند، اما بعضی از ماهیات نمی شود در آن واحد دو فردش تحقق پیدا کند، مثل صلاه که امکان ندارد که در آن واحد و در عرض هم دو فرد و دو وجود از صلاه تحقق پیدا کند و هکذا وضو و امثال اینها. اما معنای صرف الوجود، یعنی«اول ما یتحقق به وجود الطبیعه» چه این«اول ما یتحقق به وجود الطبیعه» فرد واحد باشد یا افراد متعدد، در آنجایی که امکان داشته باشد که مکلف و عبد در عرض هم، افراد متعدده ای را ایجاد بکند. ایشان مبنایشان در آن مسأله این است که متعلق اوامر، طبایع بما هی طبایع نیست. در متعلق اوامر، آن خصوصیات فردیه و عوارض مشخصه، هیچ دخالتی ندارد. آنچه متعلق وجوب است، متعلق امر است چه در اوامر عرفیه و چه در اوامر شرعیه، صرف الوجود طبیعت مأموربه و منهی عنه است.

مدلول لفظی و عقلی قضیه شرطیه

طبق مبنای خودشان، در همین مسأله ای که مورد بحث ماست(مسألۀ تداخل و عدم تداخل) می فرماید: وقتی که مولا و شارع آن قضیۀ شرطیۀ اولی را ذکر می کند و می گوید: «اذا بلت فتوضأ» اگر ما باشیم و نفس این یک قضیۀ شرطیه، اینجا دو مدلول برای این قضیۀ شرطیه وجود دارد: یکی مربوط به عالم دلالت لفظی است و یکی هم مربوط به عقل است. آنکه به عنوان مدلول لفظی مطرح است، همان است که ما در آن مسأله گفتیم که متعلق اوامر، صرف الوجود طبیعت است، لذا معنای«اذا بلت فتوضأ» این می شود که آنچه واجب است و متعلق طلب مولاست، صرف الوجود طبیعت وضوء است، این مدلول لفظی«اذا بلت فتوضأ» است. لکن به دنبال این، یک مدلول عقلی وجود دارد که یک قیدی در آن وجود دارد و آن این است که ما از عقل سؤال می کنیم: اگر مولا یک مطلوب بیشتر نداشته باشد و این مطلوب واحد هم عبارت از صرف الوجود است، آیا این صرف الوجود قابل تکرر هست یا نه؟ معنای تکرر، یعنی مرّۀ دوم نه ده فرد در عرض هم مثل آن مثال که مولا گفته: من آب می خواهم، ما هم ظرف آب را ولو ده تا ظرف آب، بردیم در محضر مولا حاضر کردیم، که با اینکه یک ظرف یا