سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 496

سبب دوم که ما تعبیر می کنیم یعنی دوم در مقام وقوع، دوم در مقام تحقق در خارج، نه دوم در عبارت مولا و در قضیه شرطیه ای که مولا تعبیر کرده است، آن که خارجا به عنوان دوم وقوع پیدا می کند و تحقق پیدا می کند باید ثابت بکنیم که آن علاوه بر اینکه مؤثر است، اثرش غیر از اثر اولی است و معنای غیریت و مغایرت در اینجا عبارت از این است که این سبب دوم، یک حکم تأکیدی و جنبه تأکیدی ندارد؛ بلکه خودش یک حکم تأسیسی مثل سبب اول بوجود می آورد. همانطوری که سبب اول تأثیرش در حکم به نحو تأسیس بود یعنی مؤسس وجوب وضو و تکلیف به وجوب وضو بود، این نوم که در خارج به دنبال بول واقع می شود، این هم جنبۀ تأسیسی دارد، نه جنبۀ تأکیدی.

ابتداء به ذهن شما می آید که ما این را در مقدمۀ اولی ثابت کردیم، ولی چیزی که ما در مقدمۀ اولی ثابت کردیم، این بود که کسی خیال نکند که نوم«وجوده کالعدم» بلکه نوم می تواند اثر داشته باشد لکن اثرش، اثر تأکیدی باشد. لذا برای قول به عدم تداخل، نیاز به این مقدمۀ دوم داریم، که راه تأکید را مسدود کنیم، بگوییم: مسألۀ تأکید مطرح نیست، همانطوری که سبب اول مؤثر در یک حکم و مؤسس یک حکم بوده است، این سبب ثانی هم جنبۀ تأثیر در یک حکم تأسیسی دارد. تازه؛ برای قول به عدم تداخل، این هم کفایت نمی کند، بعدا باید مقدمۀ سوم را هم ان شاء الله به آن ضمیمه کنیم، تا مسألۀ عدم تداخل ثابت بتواند شود.

اشکال اثبات مقدمه ثانیه

در رابطۀ با این مقدمۀ دوم، باز مرحوم شیخ خیلی مفصل بحث کرده اند و در عین حال هم بحثشان یک بحث دقیق و مشکلی است لکن قبل از این که وارد بحث ایشان بشویم و هم بیان ایشان را توضیح بدهیم ان شاء الله و هم تلخیص کنیم، فی نفسه وقتی که مسأله را حساب می کنیم، می بینیم واقعش این است اثبات این مقدمه، کار مشکلی است، نمی شود به این زودیها این مقدمه را ثابت کرد برای این که در آنجایی که مولا، یک طبیعت واحده را دو مرتبه متعلق حکم قرار می دهد، بدون این که عنوان قضیۀ شرعیه مطرح باشد، هیچ نوع تعلیق و اشتراطی در کار نیست، در همان مثالی که همین روزها صحبت می کردیم، مولا به عبدش دستور می دهد: «جئنی بالماء» بدون هیچ تعلیقی، قبل از آن که عبد این دستور را موافقت کند، هنوز موافقت حاصل نشده، مجددا مولا می گوید:

«جئنی بالماء» بدون این که بین اینها مسألۀ موافقت فاصله شده باشد. پیداست که اگر مسألۀ موافقت فاصله شده باشد، تردیدی نیست در این که دو تکلیف مستقل است و هیچ اشکالی از این نظر وجود ندارد، اما هنوز موافقت تکلیف اول«جئنی بالماء» از طرف عبد تحقق پیدا نکرده، باز مولا می گوید: