سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 50

اجتماع در عروض به معروض واحد و در آن واحد، وجود ندارد، در رابطۀ با محبوبیّت و مبغوضیّت هم همینطور است. پس چطور این صلاه در دار غصبی، هم می تواند اتصاف به محبوبیّت پیدا کند و هم اتصاف به مبغوضیّت؟

این راهی است که به حسب ظاهر که انسان نگاه می کند، راه خوبی است و ابتداء هم چه بسا انسان را متقاعد بکند و انسان نتواند مسألۀ جواز اجتماع را قائل بشود، لکن تحقیق در جواب از این راه، این است که ما باید یک دقت و یک بررسی دقیقی در مسألۀ حبّ و بغض انجام بدهیم ببینیم که آیا مسألۀ محبوبیّت و مبغوضیّت، عین مسألۀ سواد و بیاض است یا اینکه بین این دو، فرق وجود دارد؟ و اگر فرق وجود دارد، چه فرقی بین اینها هست؟ چطور آنجا، امکان اجتماع نیست و اینجا، فرضا امکان اجتماع هست؟ باید یک تحلیل و بررسی کاملی روی این معنا بشود.

تفکیک بین مسألۀ سواد و بیاض و حب و بغض

اصل آن مسأله در باب سواد و بیاض، یک مسألۀ روشنی است، لکن در عین حال، خصوصیّات آنجا را هم، انسان باید دقت کند. مسألۀ سواد، یک واقعیّت خارجیّه است. بیاض، یک واقعیّت خارجیّه است. واقعیّت خارجیّه، منحصر به جواهر نیست، اعراض هم، واقعیّات خارجیّه هستند و معروض اینها هم باید یک واقعیّت خارجی باشد؛ یعنی تا زمانی که جسم وجود خارجی نداشته باشد، تا زمانی که معروض، واقعیّت خارجیّه نداشته باشد، نمی تواند معروض بیاض و سواد واقع بشود. وقتی که می گوییم: «الجسم أبیض»، این در حقیقت به این برمی گردد که«الجسم الموجود فی الخارج فعلا معروض للبیاض فعلا.» معنای«الجسم أبیض» یک چنین معنایی است و«الجسم اسود» هم همینطور. لذا می گوییم: نمی شود که یک جسم موجود در خارج و متحقق در خارج، در آن واحد، هم معروض برای بیاض واقعی و خارجی باشد و هم معروض برای سواد واقعی و خارجی باشد. این روی این مبناست که در مسألۀ بیاض و سواد، امکان اجتماعشان را نفی می کنیم.

اما در مسألۀ محبوبیّت و مبغوضیّت، حبّ و بغض، یکی از اوصاف قائمۀ به نفس انسان است، از اوصاف نفسانیّه است مثل مسألۀ علم است. همانطوری که علم«صفه قائمه بالنفس»، حب و بغض هم همینطور است. منتها اوصاف قائمۀ به نفس، دو گونه است: بعضی از آنها«ذات الاضافه الی الخارج» است؛ یعنی دارای متعلق است و ارتباط به خارج دارد. در عین اینکه قیامش، قیام به نفس است، در عین حال، به خارج هم ارتباط و اضافه دارد که از آن به اوصاف نفسانیّۀ ذات الاضافه تعبیر می کنند. بعضی اوصاف هم صاحب اضافۀ به خارج نیستند که آنها از محل بحث فعلی ما خارج