سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 51

هستند.

در مسألۀ حب و بغض و همینطور مسألۀ علم در رابطۀ با این معلومات خارجیّه، مسألۀ اینطور است که این علم«صفه قائمه بالنفس و له اضافه الی الخارج، حب هکذا، بغض هکذا» لذا از اینجا می فهمیم که در رابطۀ با این اوصاف، دو جنبه را باید ملاحظه کنیم: یک جنبه، مسألۀ نفس و قیام این اوصاف به نفس است و یک جنبه، آن مضاف الیه خارج این اوصاف است یعنی آنچه که حبّ یا بغض به آن تعلق می گیرد، آنچه که علم به آن تعلق می گیرد. در ناحیۀ اول که ناحیۀ اضافۀ به نفس است که این اوصاف قیام به آن نفس دارد، در آن ناحیه مثل مسألۀ«الجسم سواد» است؛ یعنی اگر نفسی نباشد، معنا ندارد که حبّی در کار باشد، معنا ندارد که بغضی در کار باشد، معنا ندارد که علمی در کار باشد. در رابطۀ با اضافه و ارتباطش با نفس، مسأله به همین کیفیّت است، «یجب أن یکون فی البین نفس حتی یتصف بأنّه یحبّ شیئا، حتی یتصف بأنّه یبغض شیئا و کذا فی العلم». اما در این طرفش که آن ناحیۀ ارتباط و اضافه اش به معلوم و به محبوب و به مبغوض است، آیا در آن ناحیه، مسأله چگونه است؟ یعنی باید اول شیئی در خارج وجود داشته باشد تا انسان حبّی نسبت به آن داشته باشد؟ باید شیئی در خارج وجود داشته باشد تا انسان بغضی نسبت به آن داشته باشد؟ باید شیئی در خارج وجود داشته باشد تا اینکه انسان علمی به آن داشته باشد؟ در آن ناحیه، می بینیم مسأله اینطور نیست.

حب و اشتیاق به مسائل معدوم

آنطوری که بداهت و ضرورت، حاکم است، انسان خیلی از چیزها را همین الآن کمال اشتیاق و کمال محبّت را نسبت به آن دارد، درحالی که آن شیء وجود خارجی ندارد.

همۀ ما فرض کنید الآن کمال اشتیاق و علاقه را به یک مطلبی که ظرف تحققش آینده است و امکان ندارد الآن وجود پیدا کند، مثل حج امسال داریم، این حجی که در ذیحجۀ امسال باید تحقق پیدا کند، آیا مورد محبّت ما نیست؟ می شود انسان این مسأله را انکار کند یا اینکه بلااشکال حبّ نفسانی متعلق به این شیئی است که هنوز تحقق پیدا نکرده است و الآن هم امکان ندارد تحقق پیدا کند برای اینکه ظرف زمانی حج، یک ظرف خاصی است که در غیر آن ظرف زمانی، ممکن نیست متحقق بشود.

آیا می شود کسی انکار کند تعلق حب را به حجی که در چند ماه دیگر«یمکن أن یتحقق»؟ نمی شود این معنا را انکار کرد و در بغض هم همینطور.

در مسألۀ علم، شاید روشن تر باشد برای اینکه مسائل آینده الآن برای ما معلوم است، درحالی که