سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 511

مقصود ما از سبب ثانی آن نیست که در قضیّۀ شرطیّۀ ثانیه واقع شده باشد، نه آن سببی که خارجا دوّم واقع شده، حالا«قد یکون البول اوّلا و النوم ثانیا و قد یکون بالعکس». در مقدّمۀ اولی ثابت کردیم که آن سبب ثانی«لیس وجوده کالعدم». در مقدّمۀ دوّم مرحوم شیخ ثابت کردیم که این سبب ثانی نه تنها وجودش«لیس کالعدم» بلکه یک حکم تأسیسی به دنبال این سبب ثانی حادث می شود، بدون این که مسأله تاکید مطرح باشد، منتهی مرحوم شیخ تعبیر به تعدد اشتغال می کردند و مقصودشان از تعدّد اشتغال همان حکم تاسیسی ثانوی بود، پس سبب دوّم هم مثل سبب اوّل«یؤثر فیه حکما تاسیسیا ثانوی» دو حکم جدید مستقل می آورد.

کلام شیخ انصاری در عدم انطباق دو حکم تاسیسی بر عنوان واحد

ایشان در مقدّمۀ سوّم می فرماید: بعد از آن که شما دو مقدّمه را پذیرفتید دیگر مقدّمۀ سوم کأنّ برای شما روشن است. مقدّمۀ سوم چیست؟ مقدّمۀ سوم این است. این دو حکم تاسیسی قابل انطباق بر یک فرد نیست، چرا؟ چرا دو حکم تاسیسی قابل انطباق بر یک فرد نیست؟ شما که در«أضف هاشمیا و اکرم عالما» با این که دو ماهیّت و دو عنوان بود، قابل انطباق بر واحد می دانستید چطور به توضأ با این که ماهیّت واحده است، می گویید: این قابل انطباق بر واحد نیست، می فرمایند: علّتش این است که: آنجا دو عنوان مطرح است و دو عنوان می شود در یک جا مجتمع شوند.

لذا در باب اجتماع امر و نهی که یک عنوان محرم بود، یک عنوان واجب، شما می گفتید: این دو عنوانی که یکی از آنها واجب است و یکی از آنها حرام. در صلاه در دار غصبیّه که عمل واحد و حرکت واحده است، این قابل اجتماع است، پس چرا اینجا نیست؟ می فرمایند: علّتش این است که در اینجا دو فرد از یک ماهیّت مطرح است، آیا دو فرد از یک ماهیّت می شود یک فرد شود؟ آیا زید و عمرو امکان دارد که یک روزی یک فرد شوند با این که هردو داخل در ماهیّت انسان هستند و هردو هم افراد یک ماهیّتند، امّا زید و عمرو لا یعقل به این که زید و عمرو یک روزی در قالب و قیافۀ یک فرد بیرون بیایند، ایشان می فرماید: اینجا هم همین طور است، وقتی که دو فرد از افراد وضو واجب شد، به عنوان دو فرد ولو از یک ماهیّت امّا دو فرد از یک ماهیّت معقول نیست که در آن تداخل امکان داشته باشد. اگر در زید و عمرو معقول شد که این زید و عمرو یک فرد شوند، دو فرد از یک ماهیّت وضو هم امکان دارد که یک فرد شوند، پس اینجا را در حقیقت با اکرم هاشمیا و أضف عالما مقایسه نکنید، آنجا دو عنوان است که قابل جمع در یک وجود خارجی واحدند، لذا شیخ می فرماید: ما نه تنها نتیجۀ بحثمان به اینجا رسید که قائل به عدم تداخل شدیم، بالاتر معتقدیم که اصلا تداخل محال