سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 518

عموم و خصوص من وجه محل نزاع در اجتماع امر و نهی

دو عنوان دیگر باقی ماند، یکی عموم و خصوص من وجه که آن دیگر قدر متیقّن در نزاع در باب اجتماع امر و نهی است، مثل صلاه و غصب که دو مادّۀ افتراق دارند و یک مادّۀ اجتماع، امّا یک مورد محل«أن قلت و قلت» بود که آیا در عموم و خصوص مطلق چطور؟ آن داخل در محل بحث است یا خارج از محل بحث؟ ما در آنجا گفتیم: هیچ اشکالی ندارد که مطلق و مقید هم داخل در محل بحث باشد، اگر مولا گفت: «اعتق رقبه» بعد هم گفت: «لا تعتق رقبه کافره» اگر احراز کردیم که اینجا دو حکم وجود دارد: «اعتق الرقبه با لا تعتق الرقبه الکافره» هم مثل صلاه در دار غصبی است، یعنی اگر کسی رقبۀ کافره را آزاد کند، هم«اعتق الرقبه» را موافقت کرده و هم«لا تعتق الرقبه الکافره» را مخالفت کرده. آنجا نظرمان این شد که در مطلق و مقید و عموم و خصوص مطلق هم به علّت این که مغایرت در کار است، همین مقدار مغایرت، مغایرت اطلاق و تقییدی، مغایرت عموم و خصوص مطلقی، کفایت می کند در این که متعلق ها جدای از هم باشند، بتوانیم بگوییم: متعلق امر مطلق است، متعلق نهی«اعتق الرقبه الکافره» است. لکن گفتم: این اشتباه نشود با موارد حمل مطلق بر مقیّد، این مال آنجایی است که ما دو حکم داشته باشیم، دو حکم مستقل و غیر مربوط به هم، بدون این که«لا تعتق الرقبه الکافره» بیان«اعتق الرقبه» باشد. چون در مسألۀ تقیید و اطلاق، دلیل مقیّد، معنی مطلق را بیان می کند و مراد جدّی مولا را از مطلق روشن می کند. امّا این حرفی که من می زنم، مال آنجایی است که این دو حکم کاری به هم ندارند، دو حکم مستقل هستند، هیچ مسأله تقیید و تخصیصی مطرح نیست. پس ما در متعلق امر و نهی گفتیم: مغایرت به نحو اطلاق و تقییدی هم کفایت می کند، تا چه رسد به این که مغایرت به نحو عموم و خصوص من وجه باشد، مثل صلاه در دار غصبی که دارای دو مادّۀ افتراق و یک مادّۀ اجتماع است، آن وقت سؤال این است، شما مرحوم شیخ بزرگوار می فرمایید که: «اذا بلت فتوضّأ یعنی وضوئا من قبل البول، اذا نمت فتوضّأ یعنی وضوئا من قبل النوم» این دو عنوانها متغایرند.

عدم تغایر تباینی در ما نحن فیه

امّا سؤال، چه کسی گفته که تغایر اینها تغایر تباینی هست؟ ممکن است که تغایر اینها مثل تغایر غسل جنابت و غسل حیض باشد، مگر خود شما نگفتید که در غسل جنابت دو ماهیّت مختلف قابل اجتماع بر یک غسل هستند، اینجا«وضوء من قبل النوم و وضوء من قبل البول، ماهیّتان متغایرتان»