سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 528

الجزاء». پس در حقیقت چه مسأله مبتنی باشد و چه مبتنی نباشد با اتکای به همان جهتی که در ماهیتین مختلفتین که همان اتکای به عرف بود و اساس در آن باب را مسألۀ عرف تشکیل می داد، اینجا هم از طریق عرف همین معنا را قائل می شویم و در نتیجه آن تفصیلی که در مسألۀ تداخل و عدم تداخل بین ماهیتین یا فردین من افراد ماهیت واحده، بعضی از فقها مثل محقق خوانساری ظاهرا قائل شده بودند، از نظر قاعده، هیچ فرق نمی کند و قاعده اقتضای عدم تداخل مطلق را دارد.

(سؤال... و پاسخ استاد): عرف از این عبارت این طوری استفاده می کند«بلت» با«توضیء» فرق می کند. وضو، جز ماهیت نمی تواند متعلّق حکم قرار گیرد، اما مسألۀ شرط دیگر ربطی به ماهیت ندارد و کل فرد من افراد البول شرطیت برای وجوب وضو پیدا می کند. تا اینجا مسألۀ تداخل و عدم تداخل که در کلام مرحوم آخوند(قدس سره) هم مطرح بود تمام می شود.

لکن یک بحثی در ذیل مفهوم شرط که اصل بحث ما در رابطۀ با مفهوم شرط است، ذکر شده که در کفایه مطرح نیست و اتفاقا یک بحث بسیار جالبی هست و در فقه هم ثمرات بسیار زیادی بر این بحث مترتب است. این را هم برای تکمیل بحث مفهوم شرط، لازم است که متعرض شویم ولو این که در کفایه ذکر نکرده اند. این بحث یک مقدمه ای دارد. اول مقدمه اش را توجه کنید که نفس همین مقدمه هم دارای ثمرات علمی و ثمرات عملی بسیار زیادی هست.

مقدمۀ بحث از مفهوم شرط

گفتیم مفهوم عبارت از قضیه ای است که اختلافش با منطوق در سلب و ایجاب است. در قضایایی که نوعا جنبۀ ایجابی در منطوق دارد به تعبیر مرحوم آخوند و دیگران: منطوق دلالت بر «ثبوت جزا عند ثبوت الشرط» می کند. مفهوم معنایش این است که«عند انتفاء الشرط» جزا منتفی است. پس مفاد منطوق«ثبوت عند الثبوت است» یعنی«ثبوت الجزاء عند ثبوت الشرط». مفهوم معنایش«انتفاء عند الانتفاء» است. مغایرت بین مفهوم و منطوق در این جهت است. این یک لوازمی دارد: یکی این که تمام خصوصیاتی که در منطوق اخذ شده، این خصوصیات در رابطۀ با مفهوم هم باید اخذ شود مثلا اگر مولا گفت: «ان جائک زید یوم الجمعه فاکرمه» یا یوم الجمعه را قید برای جزا قرار داد و گفت: «ان جائک زید فاکرمه یوم الجمعه» این«یوم الجمعه» به عنوان یک قید مطرح است.

مرکب بودن قضیۀ شرطیه

وقتی که سراغ مفهوم می آییم و می خواهیم این مفهوم را در قالب لفظ پیاده کنیم باید در این مثال