سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 529

دوم بگوییم: «ان لم یجئک زید فلا یجب اکرامه یوم الجمعه» همان قیدی که در منطوق در ناحیۀ جزا اخذ شده بود، عین همان قید در ناحیۀ مفهوم هم باید بدون کم و زیاد بیاید. برای این که منطوق، وجوب اکرام یوم الجمعه است، این اگر بخواهد منتفی باشد، انتفاءش به عدم وجوب اکرام یوم الجمعه است. دیگر معنا ندارد که عنوان«یوم الجمعه» را در ناحیۀ مفهوم کنار بزنیم بلکه همان خصوصیتی که در منطوق اخذ شده منتها آن«ثبوت عند الثبوت» است، این«انتفاء عند الانتفاء» است.

اگر در قضیۀ شرطیه، شرط را یک مجموع مرکّبی قرار دادند مولا گفت: «ان جائک زید و سلّم علیک یجب علیک اکرامه» که شرط عبارت از مجیء زید به تنهایی نیست. شرط عبارت از مجموعه و مرکّب است که«المرکّب له جزئان» یک جزئش عبارت از مجیء و یک جزئش«سلّم علیک» است.

مفهوم این قضیه چیست؟ مولا گفته: «ان جائک زید و سلّم علیک». این مرکّب به صورت شرط واحد، شرطیت برای وجوب اکرام دارد. وقتی که سراغ مفهوم می آییم چون مفهوم انتفاء عند الانتفاء است، سراغ شرط که می آییم، شرط عبارت از یک مرکّبی است، مرکّب اگر بخواهد منتفی شود، انتفاء مرکّب به چه کیفیت است؟ انتفاء مرکّب دو مصداق دارد: یک مصداق این است که هیچ یک از دو جزء مرکّب وجود نداشته باشد، یک مصداقش این است که یک جزئش وجود داشته باشد، اما جزء دیگرش وجود نداشته باشد. برای این که خود شما می گویید: «المرکّب ینتفی بانتفاء احد جزئیه او احد اجزائه» در آنجایی که مرکّب از ثلاثه اجزاء یا بیشتر باشد.

لذا اگر از ما پرسیدند که قضیۀ شرطیۀ«ان جائک زید و سلّم علیک یجب علیک اکرامه»، شرطیت برای وجوب اکرام دارد، مفهومش را چطوری تعبیر می کنید؟ آیا در مفهوم طوری قصه را اخذ می کنید که نه مجیء زید تحقّق داشته باشد و نه مسألۀ سلام، یا این که باید این طوری تعبیر کنید: «ان لم یجئک زید او لم یسلّم علیک» در منطوق با واو تعبیر می شد، چون جانب اثباتی مرکّب، جانب انضمام است. انضمام باید با واو تعبیر شود اما همین مرکّب وقتی که در قالب نفی می آید، در قالب انتفاء تحقّق پیدا می کند، دیگر نباید بگویید که نه مجیء باشد نه سلام، بلکه باید بگویید: اگر زید نیامد و یا آمد و بر تو سلام نکرد، این کفایت می کند و انتفاء المرکّب تحقّق پیدا می کند.

اشتراط به نحو قضیۀ مانعه الخلو

لذا لازمۀ انتفاء شرط در موردی که شرط به صورت یک مجموعۀ مرکّب است و در قضیۀ منطوقیه با واو مسأله بیان شده وقتی که نوبت به قضیۀ مفهومیه می رسد، چاره ای نداریم باید با کلمۀ «او» تعبیر کنیم بگوییم: «ان لم یجئک زید او لم یسلّم علیک فلا یجب علیک اکرامه» کما این که اگر در