سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 53

ظرف تحقق اشتیاق

پس در بررسی و تحلیل، باید بگوییم: این اشتیاق، ظرف زمانی و ظرف تحققش، قبل از تحقق شیء مراد است و قبل از آن است که متعلق حکم و اشتیاق در خارج تحقق پیدا کند.

و باز یک مطلب روشن تر؛ این مطلبی را که شما در باب تقسیم علل به علتهای چهارگانه ذکر کردید، گفته اید: یکی از علتها، علت غائی است. علت غائی؛ یعنی آنکه انسان عمل را برای رسیدن به آن علّت انجام می دهد، برای تحقّق آن هدف، انجام می دهد. بعد گفتید: علّت غائی، خصوصیّتش این است که در وجود خارجی، تأخّر از معلول دارد، اما در مرحلۀ تحقّق این عمل، تقدّم بر عمل دارد.

علّت غائی کدام است؟ یعنی غایتی که متعلق حبّ شماست، غایتی که متعلق شوق و علاقۀ شماست.

آن غایتی که متعلّق شوق و علاقۀ شماست با اینکه از نظر وجود خارجی مترتب بر معلول است، لکن از نظر تأثیر، تقدّم بر معلول دارد. پس معلوم می شود که آن اشتیاق قبل المعلول تحقق دارد، آن علاقه وجود دارد.

تقریبا این یک مطلب بدیهی است که در باب حبّ و بغض و علم و امثال اینها، لازم نیست که متعلقش، یک شیء موجود فی الخارج باشد، بلکه شیئی که بعدا تحقق پیدا می کند، الآن متعلق حب شماست و هکذا. بلکه در باب علم، گاهی علم انسان، به ممتنعات متعلق می شود. شما که می گویید:

«شریک الباری ممتنع»، آیا شریک الباری را، تصور کرده اید یا نه؟ بلا اشکال، شریک الباری را تصور کرده اید؟ این تصوّر، خودش علم است. چطور شریک الباری که ممتنع است، معلوم شما واقع شد؟ شریک الباری را که شما می خواهید موضوع برای امتناع قرار بدهید، چطور متعلق علم شما واقع شد؟ برای اینکه شما تا تصور نکنید نمی دانید شریک الباری را موضوع قرار بدهید. باید شریک الباری، متصور شما واقع بشود، تا صلاحیّت پیدا کند برای اینکه موضوع در قضیّه قرار بگیرد. همین تصور شما، علم به شریک الباری است. آن تصور هم یکی از دو مصداق علم است. «العلم إن اذعانا للنسبه فتصدیق و الاّ» آن علم، «فتصور». تصوّر، یکی از دو قسم علم است. چطور علم شما به یک امر ممتنع تعلق گرفت؟ پس مانعی ندارد و این دلیل بر این است که وجود خارجی معلوم بالفعل، در تعلق علم دخالت ندارد.

کیفیت تعلق علم به معدومات

البته اینجا ممکن است این حرف به ذهن شما بیاید که درست است و ما نمی توانیم این حرفها را