سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 537

نقیض نداریم، صحبت از مفهوم داریم، مفهوم: «انتفاء عند الانتفاء» است؛ یعنی با نبودن این شرط، جزاء نیست. چه هست؟ دیگر در دائرۀ مفهوم، هیچ اخذ نشده است که چه وجود دارد؟ مفهوم، هیچ متعرض این خصوصیت و این جهت، نیست. مفهوم، کاربردش به تعبیر امروزی ها، همین مقدار است که می گوید: این شرط هرچه هست، به من ارتباطی ندارد. به عنوان مفهوم. اگر ما از باب مفهوم، چنین معنایی را ذکر کردیم که چاره ای هم جز این نداریم، ما باید بگوییم: مفهوم«الماء اذا بلغ قدر کرّ لا ینجسه شیء» این است که اگر ماء کر نباشد، این«لا ینجسه شیء» نیست. اما چه هست؟ آن را دیگر مفهوم، دلالت ندارد.

نتیجه گیری از بحثهای گذشته

در حقیقت، روی دقت در معنی مفهوم، نمی توانیم مستقیما مطلبی را که شیخ انصاری بیان کردند، متعیّنا بگوییم و نه مطلبی را که مرحوم صاحب حاشیه گفته است، بگوییم. این با هردو سازگار است و باید از خارج، مشخص شود که جای این«لا ینجسه شیء» را چه پر می کند؟ دلیل دیگر باید بیان کند. مفهوم، می گوید: من این مقدار را به شما می گویم که اگر ماء«لم یبلغ قدر کر» این «لا ینجسه شیء» نیست. اما چه جای این«لا ینجسه شیء» می نشیند، آیا«ینجسه کل النجاسات» یا «ینجسه بعض النجاسات» مفهوم می گوید: از من، این توقع را نداشته باشید، من بیشتر از این درک نمی کنم و کاربردم هم بیشتر از این نیست که«اذا لم یبلغ الماء قدر کر» وقتی که بخواهیم تعبیر کنیم «لیس بلا ینجسه شیء» این«لا ینجسه شیء» نیست، اما چه هست؟ آن را دیگر مفهوم، بیان نمی کند.

لذا اگر در باب مفهوم دقت شود، ظاهر این است که نتیجه، به این منتهی می شود که ما نه دلیلی بر تعیین فرمایش مرحوم شیخ داریم و نه دلیلی بر تعیین فرمایش محقق صاحب حاشیه داریم«و من شأن المفهوم» نیست که هیچ کدام از این دو را تعیین کند بلکه تعیین هریک از این دو، باید از دلیل خارجی و ادلۀ دیگر استفاده شود، تا اینجا بحث ما در باب مفهوم شرط، تمام شد.

پرسش:

1 - اگر عام استغراقی در جزای یک قضیۀ شرطیه قرار گیرد، آیا مفهوم آن هم یک قضیۀ عام استغراقی خواهد بود؟

2 - نظر شیخ انصاری«ره» و صاحب هدایه المسترشدین«ره» را تقریب کنید.

3 - استدلال استاد بر رد هردو احتمال را تقریب کنید.