سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 541

و قد یکون غیر عالم» این دیگر مثال روشن در باب قضیۀ وصفیه است که آیا مفهوم دارد یا ندارد؟ آنهایی که قائل به ثبوت مفهوم هستند، استفادۀ مفهوم می کنند و می گویند انسان غیر عالم«لا یجب اکرامه».

آنهایی هم که قائل به ثبوت مفهوم نیستند، چیزی جز منطوق از این عبارت استفاده نمی کنند.

همین طور اگر بین وصف و موصوف نسبت عموم و خصوص من وجه شد، اینجایی که نسبت عموم و خصوص من وجه است که طبعا دو مادۀ افتراق وجود دارد و یک ماده اجتماع، مادۀ اجتماع همان است که منطوق بر آن دلالت می کند، مثل همین«فی الغنم السائمه زکاه» در آن گوسفندی که در بیابان می چرد و از علفهای مباح بیابان استفاده می کند، روایت می گوید در چنین گوسفندی زکات وجود دارد بین عنوان غنم و سائمه بودن نسبت عموم و خصوص من وجه است حالا ماده اجتماعشان که هم غنم باشد و هم سائمه، همین است که منطوق بر آن دلالت کرده است، دیگر ماده اجتماعش ربطی به عالم مفهوم ندارد.

جریان نزاع در مادۀ افتراق

اما وقتی که سراغ مادۀ افتراق می آییم در مادۀ افتراق از ناحیۀ وصف محل نزاع در باب مفهوم است. یعنی غنم باشد و سائمه نباشد، مثل آنجایی که انسان باشد و عالم نباشد، این هم غنم باشد، لکن به جای سائمه، معلوفه باشد. یعنی حیوانی است که باید صاحبش علف برای آن تهیه کند و بخرد و در خانه و در محل مخصوص آن علفها را در اختیار آن غنم بگذارد تا استفاده کند، پس این فرضش که مادۀ افتراق از ناحیۀ موصوف باشد، یعنی غنم باشد و سائمه نباشد به جای سائمه، معلوفه باشد، این هم بلااشکال داخل در محل نزاع است. اما عکسش، یک مادۀ افتراق من ناحیه الوصف باشد یعنی سائمه باشد و لکن غنم نباشد، مثل این که ابل سائمه یا بقر سائمه باشد. به جای«الغنم السائمه» آیا این داخل در محل بحث است یا نه؟ ظاهر این است که نه، چرا؟ برای این که در قضایای مفهومیه گفتیم که همۀ خصوصیات مخصوصا آن عنوان موضوع باید محفوظ بماند.

وقتی که برای«ان جاءک زید فاکرمه» قائل به مفهوم می خواهد مفهومی را ثابت کند، نمی تواند زیدش را بردارد و به جای او عمرو بگذارد، باید زید محفوظ باشد، مجیء هم محفوظ باشد منتهی با عنوان سلبی«جاءک زید» تبدل پیدا کند به«لم یجئک زید» در قضایای وصفیه وقتی که ما این مسأله را پیاده می کنیم می گوید«فی الغنم السائمه زکاه» باید عنوان غنمیت در ناحیۀ مفهوم محفوظ بماند، لکن عنوان وصف از بین برود آنجا«جائک» تبدل به«لم یجیء» می شد. اینجا سائمه تبدل به غیر