سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 545

در مفهوم غایت که بحث می کنیم ان شاء الله، تنها فرق بین مفهوم وصف و مفهوم شرط، آن مقداری که باید مورد ملاحظه واقع شود، این است که در باب قضیۀ شرطیه آنهایی که از راه وضع یا انصراف پیش می آمدند، مسأله را در رابطۀ با ادات شرط ذکر می کردند. بعضی ها مدعی بودند که واضع، کلمۀ «ان و اذا» و سایر ادوات شرط را برای دلالت بر علیت منحصرۀ مدلول و مطلوب اینها قرار داده است.

می گفتند: «ان و اذا وضعا للدلاله علی العلیه المنحصره».

قائل به انصراف هم می گفت: از نظر مقام وضع ولو این که برای خصوص علیت منحصره، وضع نشده است؛ اما در مقام استعمال، به علیت منحصره انصراف دارد. آنجا نفی و اثبات در رابطۀ با وضع و انصراف مشخص بود که روی ادات شرط بحث است. اما در این قضیۀ وصفیه مثل«اکرم رجلا عالما» که قائل به مفهوم می خواهد از این استفاده کند که«اکرام رجل جاهل» وجوب ندارد. مثل این که به دو حکم دلالت می کند: یکی را به منطوق و دیگری را به مفهوم.

این باید مدعی باشد، اگر از راه وضع و انصراف پیش بیاید، باید مدعی باشد که وضعی برای علیت منحصره وجود دارد، آن وقت سؤال می کنیم، چه چیزی برای علیت منحصره وضع شده است؟ در«ان و اذا» ادعای شما روی«ان و اذا» پیاده می شد، اما در«اکرم رجلا عالما» چه چیز برای علیت منحصره وضع شده است؟ عالما یک مشتقی است که بر مفاد خودش دلالت دارد، تنوینش هم تنوین مطابق با موصوف است و تنوین نکره است، رجلا هم اسم جنس است و تنوینش هم دلالت بر نکره بودن می کند، رجلا دلالت بر علیت منحصره دارد؟ عالما دلالت بر علیت منحصره دارد؟ اینها که قابل تفوه به آنها نیست اصلا.

بررسی نظر قائلین به وضع و انصراف

آن کسی که در اینجا از راه وضع یا انصراف می خواهد پیش بیاید لابد باید بگوید که جملۀ وصفیه غیر از موصوف و صفت، نفس جملۀ وصفیه، برای دلالت بر علیت منحصره وضع شده است. والا اگر ما روی موصوف یا روی وصف انگشت بگذاریم، هیچ کدام دلالت بر علیت منحصره نمی کند. باید پای جملۀ وصفیه را در کار بیاورند و بگویند«رجل عالم» دلالت بر علیت منحصره دارد. آیا می شود چنین چیزی را ادعا کنند؟ در باب مفهوم قبل از آن که ما به قضیۀ شرطیه برسیم آنجایی که اصل مفهوم را معنا می کردیم، گفتیم که دایرۀ مفهوم اختصاص به حکم انشایی ندارد، دایرۀ مفهوم در احکام خبریه هم جریان دارد.

گاهی انسان به رفیقش می گوید اگر منزل ما بیایی من منزل تو خواهم آمد، این که ربطی به حکم