سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 546

ندارد، این اخبار می کند از آمدن خودش به منزل شما معلقا بر این که شما به منزل او بیایید. بفرمایید دلالت بر علیت منحصره هم می کند، می گوید علت منحصرۀ آمدن من به منزل شما، آمدن شما به منزل من است که اگر این در رتبۀ متقدمه و در وجود متقدم تحقق پیدا کند، به دنبالش جزاء که آمدن من به منزل شما باشد، تحقق پیدا می کند. به عبارت روشن تر آنهایی که برای قضیۀ شرطیه مفهوم قائلند، مخصوصا آنهایی که از طریق وضع و انصراف، پیش می آیند، دایرۀ مفهوم را منحصر نمی کنند به آنجایی که مولا حکم و انشایی داشته باشد، در احکام خبریه هم به همین صورتی که ملاحظه فرمودید هم تعلیق بردار است و هم مفهوم دارد. حالا اگر ما بخواهیم در قضیۀ وصفیه مفهوم قائل شویم نباید تنها مثال را روی«اکرم رجلا عالما» ببریم. نه، در جملات خبریه، چه به صورت ماضی باشد و چه به صورت مضارع، مثل این که بگویید که من فردا به دیدن یک مرد عالمی خواهم رفت یا قبلا«جائنی رجل عالم» از نظر قضیۀ وصفیه بین«جائنی رجل عالم و مجیء الی منزل رجل عالم و اکرم رجلا عالما» که هیچ فرقی وجود ندارد.

اگر کسی بگوید قضیۀ وصفیه به لحاظ وضع دلالت بر مفهوم می کند و برای دلالت بر علیت منحصره وضع شده است، آن وقت«جائنی رجل عالم» را چطوری معنا کنیم؟ آیا می شود کسی در آنجا علیت منحصره را استفاده کند؟ کسی می تواند تفوه به این معنا کند؟ و اصولا می شود تفکیک کرد بین«رجل عالم» که در متعلق و موضوع یک حکم مولوی شرعی یا مولوی عقلایی قرار می گیرد و بین آنجاهایی که به صورت جمله خبریۀ حاکیۀ عن الماضی أو المستقبل مطرح می شود. کسی بیاید بین این دو این طور فرق بگذارد، بگوید: «رجل عالم» اگر در قضیۀ خبریه واقع شد، این وضع، بر علیت منحصره دلالت نمی کند، اما اگر موضوع برای حکمی قرار گرفت ولو در کلام مولای عرفی، این«یدّل علی العلیه المنحصره» از اینجا شما پی می برید که مسألۀ مفهوم در باب قضیۀ وصفیه، خیلی متزلزل تر و سست تر از مفهوم در قضیۀ شرطیه است. آنجا کسی ممکن بود ادعا کند و ادعا هم کرده اند، ولو این که ثابت نشد که«ان و اذا وضعا للدلاله علی العلیه المنحصره» یا در مورد حکم انشایی و یا در مورد خبر و حکم خبری.

اما در قضیۀ وصفیه راهی نداریم که چنین مسأله ای را پیاده کنیم. ولی برای ما که همۀ ادلۀ قائلین به مفهوم را در باب قضیۀ شرطیه، چه رأی قدما و چه رأی متأخرین را با وجوه مختلفه مورد مناقشه و اشکال قرار دادیم، برای ما اینجا دیگر به طریق اولی مسألۀ مفهوم منتفی است. برای آن کسی که می خواهد اینجا قائل به مفهوم شود مشکل تازه ای علاوۀ بر قضیۀ شرطیه وجود دارد. اما برای ما به طریق اولی اینجا مفهومی تحقق ندارد. این هم راجع به قضیۀ وصفیه.