سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 554

جواب دیگر از بیان ایشان در حاشیۀ درر

بهترین جوابی که از ایشان می توان داد این است. لکن یکی دو حرف دیگر هم باز ممکن است که در اینجا انسان بزند و آن این است: کسی بیاید این طور بگوید: ما در همین فرض شما می گوییم دستور اول که می گوید«اجلس من الصبح الی الزوال» غایت مفهوم دارد، مفهومش چه هست؟ «لا یجب الجلوس بعد الزوال» این مفهومش است، شما می گویید: این«لا یجب الجلوس بعد الزوال» معارض با منطوق دومی است؟ می گوییم نه معارض نیست. برای این که بین مطلق و مقید تعارضی وجود ندارد، این«لا یجب الجلوس بعد الزوال» که مفهوم دستور اول است، اطلاق دارد، یعنی«سواء جائک زید أم لم یجئک زید» منطوق دستور دوم می گوید: «ان جائک زید بعد الزوال» هم جلوس واجب است. آیا بین مطلق و مقید، منافات و تعارض وجود دارد؟ شما که مطلق و مقید و عام و خاص را از تعریف تعارض و تفسیر متعارضین خارج می دانید، پس چه مانعی دارد که ما در اینجا ملتزم شویم به این که دستور اول، قضیۀ غاییه«لها مفهوم» فرض کنیم که این مفهوم را اصلا مولا به صورت منطوقی بیان کرد، گفت: «لا یجب الجلوس بعد الزوال» بعد گفت: که«ان جائک زید یجب الجلوس بعد الزوال». او تقیید می کند، این«لا یجب الجلوس» مطلق را و تقیید اطلاق معنایش معارضۀ مطلق و مقید نیست. لذا از این راه هم می شود به اشکال ایشان کسی جواب دهد.

راه سوم در جواب از فرمایش محقق حائری

راه سومی که ممکن است کسی جواب ایشان را بدهد، این است: که این«اجلس من الصبح الی الزوال» را با«ان جائک زید یجب الجلوس بعد الزوال الی الغروب» این معنای ظاهر عرفی اش این است که این غایت به موضوع ارتباط دارد نه به حکم. شما باید ثابت کنید که در یک جایی غایت به حکم مربوط باشد و مع ذلک بین دو مثال یعنی دو دستوری که ذکر می فرمایید منافات و معارضه وجود نداشته باشد. اما اگر گفتیم که عرف از«اجلس من الصبح الی الزوال» استفاده می کند که این غایت مربوط به موضوع است. در باب غایتی که مربوط به موضوع است، خودتان هم قائل شدید به این که مفهوم ندارد، تبعا لاستاذ بزرگوارتان مرحوم آخوند.

پس در حقیقت در راه سوم مسأله را این طور مطرح کنیم که علت این که در نظر عرف بین این دو دستور، تعارض و تنافی وجود ندارد، این است که عرف از این دو دستور استفاده می کند که غایت مربوط به موضوع است. اما اگر در یک موردی مولا به عرف بگوید: این غایت مربوط به حکم است،