سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 559

دروازۀ کوفه خاتمه پیدا کرد، هم در ناحیۀ ابتداء که کلمۀ من حاکی از آن است و هم در رابطۀ با انتهاء و غایت که کلمۀ«الی» دلالت بر آن می کند، هردو صادق است.

اگر کسی از بیرون منزل از درب منزل آمد تا مثلا درب همین مدرسه ای که ما در آن هستیم، صدق نمی کند که بگوید من از منزل آمدم تا مدرسه، تا مدرسه این متوقف نیست که وارد در مدرسه هم شده باشد به طوری که مدرسه او را احاطه کرده باشد و جزئی از اجزای مکانی مدرسه، در مسیر او قرار گرفته باشد؟ نه، این در تعبیرات عرفیّه ظاهرش این است که غایت خارج از مغیّا است و حتی هیچ فرقی نمی کند که غایت، غایت حکم باشد یا غایت موضوع، استعمالات عرفیّه شاهد این معنا است و ما راهی هم برای استکشاف این مسأله غیر از مراجعۀ به عرف و استعمالات عرفیه نداریم.

لذا این مسأله هم با این که خارج از دایره مفهوم غایت است، لکن ظاهر خروج غایت از مغیّا است.

دلالت مفهوم استثناء بر حصر

آخرین مفهومی که ما در آن بحث می کنیم و دیگر با این بحث، بحث مفاهیم را ان شاء الله خاتمه می دهیم، مفهوم استثناء است. مفهوم استثناء اصلا مفهوم بودنش محل تردید است. انسان احتمال می دهد که این مربوط به منطوق قضیّۀ استثنائیه باشد؛ به عبارت دیگر، ما در ادبیات خواندیم که اگر مستثنی منه جملۀ نافیه باشد، استثناء از نفی، اثبات است؛ و اگر جملۀ موجبه باشد استثناء از ایجاب نفی است. «جائنی القوم الا زیدا» نفی می کند مجیء را در رابطۀ با زید، کما این که«ما جائنی من القوم الاّ زید» این اثبات می کند مجیء را برای زید. در این هیچ تردیدی نیست که استثنای از نفی اثبات است و استثنای از اثبات نفی است. بحث در این است که آیا این دلالت بر انحصار می کند و آن چه دالّ بر این انحصار است چیست؟ آیا این دلالت بر حصر می کند؟ «جائنی القوم الاّ زیدا» می گوید «عدم المجیء» انحصار به زید دارد. نه تنها می خواهد بگوید زید نیامده، نه تنها عدم مجیء را برای زید ثابت می کند، می خواهد انحصار عدم مجیء را در باب زید ثابت کند، یا در جملۀ نافیه«ما جائنی من القوم الاّ زید» می خواهد انحصار مجیء را در رابطۀ با زید دلالت کند، این مورد نفی و اثبات قرار گرفته است.

انکار مفهوم حصر از ابو حنیفه و جواب از آن

این مسأله را ابو حنیفه از علمای عامّه، انکار کرده و گفته استثنا هیچ دلالت بر انحصار نمی کند و استشهاد کرده به این روایت نبویّۀ معروفه که رسول خدا(صلوات الله علیه) فرمود: «لا صلاه الاّ