سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 564

وجوب وجود و استحالۀ وجود است.

به عبارت روشن تر از امکان که بیرون آمدیم، یک طرف مسألۀ وجوب، وجود است و یک طرف مسألۀ استحالۀ وجود است. دیگر در این دو طرف، صحبت از امکان نمی باشد، لذا ایشان می فرماید که کلمۀ اله بمعنای واجب الوجود است و معنایش این است که: جز خداوند تبارک و تعالی واجب الوجودی تحقق ندارد. معنایش این است که هم در رابطۀ با خداوند، وجوب وجود مطرح است و هم در رابطۀ با غیر خداوند امتناع وجود مطرح است. چون خصوصیت امکان فقط این است که هم اضافۀ به وجود می شود و هم اضافۀ به عدم. اما از امکان که این طرف آمدیم یا وجوب وجود است یا استحالۀ وجود. آن که هست، وجوب دارد و آن که نیست، امتناع وجوب دارد. روی این جهت ایشان می فرمایند اشکال در کلمۀ توحید مندفع است.

جواب استاد از اشکال در خبر«لا» در کلمۀ طیبۀ

لکن قبلا اشاره کردیم که این بیان ایشان نه با لغت موافق است، نه با تاریخ و نه با قرآن. و علّتش هم این است که ما در معنای کلمۀ«لا اله الاّ الله» گفتیم که چندجور توحید داریم: توحید در ذات، توحید در صفات، توحید در افعال و توحید در عبادت. آیا این که رسول خدا(صلوات الله علیه و آله) اولین مطلبی را که می فرمودند«قولوا لا اله الا الله تفلحوا»؛ اعراب جاهلیّت در کدام مرحلۀ توحید دارای کمبود و نقصان بودند؟ آیا در توحید ذات گرفتار اشکال بودند؟ آنها اصلا معتقد به مبدأ نبودند؟ خداوند در قرآن می فرماید که: «و لئن سألتهم من خلق السموات و الارض لیقولنّ الله».

اگر از اعراب جاهلیت سؤال کنید که خالق آسمانها و زمین کیست؟ در جواب می گویند که خالق آنها خداوند است. ما هیچ نشنیده ایم که یک عرب جاهلی این بتها را به عنوان خالق و آفریدگار جهان معتقد باشد. آیۀ شریفه«وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللّهُ» هم توحید ذات را دلالت دارد و هم توحید فعل را؛ کسی که توحید ذات و توحید فعل را قائل باشد، توحید در صفات را هم قائل است. پس مشکل و گرفتاری آنها همان است که اینها توحید در عبادت نداشتند. اینها بت را می پرستیدند و تازه اگر از آنها سؤال می شد که چرا این بتها را می پرستید؟ می گفتند«ما نعبدهم الاّ لیقربونا الی الله زلفا» اینها یک وسائطی هستند که ما را به خدا نزدیک می کنند. وسیلۀ مقرّبیت ما به خدا هستند، این طوری مسألۀ بت پرستی خودشان را توجیه می کردند.

پس رسول خدا در چنین جوّی وقتی که می فرمایند: صلاح شما رستگاری شما، در گرو توحید است. معنایش این است که در گرو توحید در عبادت است. و الا مسائل دیگر هیچ مشکله ای نداشت.