سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 567

مفهوم داخل کنید، اما در باب استثناء اگر معنی«جائنی القوم الا زیدا» این باشد که همۀ افراد قوم آمدند و زید نیامد و نیامدن هم منحصر به زید بود اینجا دیگر ما چی داریم که بیاندازیمش روی دائرۀ مفهوم و اسمش را مفهوم بگذاریم؟

لذا به نظر می رسد که در مسألۀ استثناء اگر قائل به حصر شویم، این حصر مسأله را در دائرۀ مفهوم وارد نمی کند، اما به خلاف الفاظ دیگری که دلالت بر حصر می کند. مثل کلمۀ«انما» برای این که شما به دنبال کلمۀ«انما» یک حکم بیشتر ذکر نمی کنید، عدم آن حکم را از دلالت«انما» بر حصر استفاده می کنید. «لقائل ان یقول» این از مفهوم مستفاد است. برای این که دلالت کلمۀ«انما» بر حصر مثل دلالت«ان و اذا» است بنابر قول به مفهوم شرط که می گفت: «وضع للدلاله علی العله المنحصره».

حتی اگر شما در قضیۀ شرطیه، بجای«ان و اذا» کلمۀ«العلّه المنحصره» بگذارید، دیگر از این بالاتر که نیست که بگویید«العله المنحصره لوجوب اکرام زید هو مجیء». این مفهوم دارد برای این که معنا یعنی لازمۀ این که مجیء علیت منحصرۀ برای وجوب اکرام داشته باشد، این است که«اذا لم یکن المجیء، لم یکن وجوب الاکرام». در«انما» هم همین طور است در سایر چیزهایی که در کفایه هم ملاحظه می کنید، بل اضرابیه و تعریف مسند و امثال ذلک، هرکجا که پای حصر مطرح باشد، می توانیم آن را بحساب مفهوم بگذاریم.

اما در باب استثناء چون دو طرف قصه را خود منطوق مطرح کرده، ظاهر این است که دیگر چیزی برای مفهوم باقی نمی ماند، مگر ما چند مطلب در«جائنی القوم الا زیدا» می توانیم پیاده کنیم.

مجیء را به قوم نسبت دهیم، زید را بگوییم نیامده، نیامدن هم منحصر به زید است. دیگر مطلب چهارمی نداریم. یا در آنجایی که جملۀ انشائیه وجود دارد«اکرم کل عالم الا زیدا». شما هم می گویید اکرام هرعالمی واجب است، هم می گویید اکرام زید واجب نیست، هم می گویید عدم وجوب هم منحصر به زید است دیگر مطلب چهارمی نداریم که در دائرۀ مفهوم قرار دهیم و از مفهوم استفاده کنیم. لذا به ذهن می آید که در باب استثناء اگر قائل به حصر شویم که عرف هم استفادۀ حصر می کند، نه تنها در آنجایی که«ما و الا» و«لا و الا» باشد نه، در جملۀ ایجابیه هم همین طور است در«جائنی القوم الا زیدا» که«ما و الا» و«لا و الا» نیست همانجا هم عرف استفادۀ حصر می کند، اما این حصرش که مفهوم درست نمی کند، برای این که مفهوم یعنی یک قضیه ای که لازمۀ این قضیۀ منطوقیه است و در ایجاب السلب با قضیۀ منطوقیه مخالف است. دیگر چنین قضیۀ چهارمی نداریم که از راه حصر و به عنوان مفهوم بخواهیم استفاده کنیم.

اما در موارد دیگر مثل کلمۀ انما، «انما جزاؤ الذین یحاربون الله و رسوله و یسعون فی الارض