سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 57

متغایر هستند و غیر مرتبط، از نظر صورت ذهنیه و صورت نفسانیه هم، این موجود خارجی«له صورتان، صوره صلاتیه و صوره غصبیه». این صورت صلاتی، به تمام معنا متعلق حبّ نفسانی است و آن صورت غصبی، به تمام معنا متعلق بغض نفسانی است. در حقیقت نفس، برای این دو صورت قائل است. اتحاد دو صورت هم در نفس، معنی ندارد. اتحاد صلاه با غصب، در خارج تحقق پیدا کرده است و الاّ در عالم نفس، این موجود خارجی«له صورتان، صوره صلاتیه محبوبه بالذات و بتمام المعنی و صوره غصبیه مغبوضه بالذات و بتمام المعنی». پس چطور می توانیم مسألۀ حب و بغض را با مسألۀ بیاض و سواد مقایسه کنیم؟ بیاض و سواد، مربوط به خارج است، مربوط به تحقق در أین است به تعبیر فلسفی. در خارج، موجود واحد، نمی شود در آن واحد، هم معروض بیاض واقع بشود و هم معروض سواد قرار بگیرد، اما مسألۀ حبّ و بغض، اینطور نیست.

تفکیک بین جنس و فصل

بلکه بالاتر، در مسألۀ علم، گاهی از اوقات، یک موجود خارجی در رابطۀ با جنس و فصلش که در رابطۀ با جنس و فصل، کمال اتحاد بین جنس و فصل وجود دارد، به خلاف غصب و صلاه که بین اینها عموم و خصوص من وجه است و فقط یک اتحاد خارجی بین اینها واقع شده است، بالاتر در یک موجود خارجی، یک وقت می بینیم که از نظر جنس و فصل، یک جهت معلومه در آن وجود دارد و یک جهت مجهوله. اگر یک شبهی را از دور می بینید به طرف شما می آید لکن مردد هستید بین اینکه آیا این انسانی است که به طرف شما در حرکت است و یا حیوانی است که به طرف شما در حرکت است، اینجا در رابطۀ با این موجود خارجی، با اینکه یقین دارید که این از مصادیق حیوان است لکن فصلش برای شما مجهول است؛ یعنی این موجود خارجی«جنسه معلوم لکم و فصله مجهول لکم» چطور شد که یک موجود خارجی، آن هم در رابطۀ با جنس و فصل که غیر از مسألۀ صلاه و غصب است، مع ذلک در یک بعد برای شما معلوم است و در بعد دیگر برای شما مجهول است؟ آیا کسی می تواند این واقعیت را انکار کند که شما می گویید: من یقین دارم که این حیوانی است که به طرف من می آید اما کدام حیوان است؟ آیا فصلش ناطقیّت است؟ فصلش مثلا ذئبیّت است؟ فصلش اسدیّت است؟ می گویید: اینها برای من مجهول است. چطور شد یک موجود خارجی، هم برای شما مجهول شد و هم معلوم شد؟ علم و جهل به یک شیء متعلق شد؟ این برای این است که معلوم شما، آن صورت جنسیۀ مرتسمۀ در نفس است و مجهول شما، آن صورت فصلیۀ این شبهی است که به طرف شما می آید. و در عالم نفس، این صورت جنسیه با صورت فصلیه دو