سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 573

اهمیت دارد و آن این است که آیا اصلا عام در مقابل مطلق چه خصوصیات و مزایایی دارد؟ و در عام چه ملحوظ است؟ این خصوصیاتی را که در عام مورد لحاظ هست، چه معنائی را افاده می کند؟ اگر نظرتان باشد در بحثهای مختلف و به مناسبتهای مختلف این معنا را ذکر کردیم که اگر لفظی برای یک طبیعت و ماهیتی وضع شده باشد، مثل لفظ انسان، این در مقام دلالت و حکایت و ارائه مفادش امکان ندارد که بیش از محدودۀ ماهیت که موضوع له این لفظ است، دلالت بر آن داشته باشد. وقتی که به ما می گویند«الانسان وضع للحیوان الناطق» حیوان جنبۀ جنسی دارد و ناطق جنبۀ فصلی، این معنایش این است که دیگر امکان ندارد که انسان در مقام دلالت در مقام حکایت که شأن الفاظ، حکایت از معانی و دلالت بر مفاد خودشان هست، بیش از«حیوان الناطق» را دلالت کند؛ حتی چیزهایی که به عنوان عرض خاص مطرح است. این از مدلول لفظ انسان خارج است.

عدم انفکاک افراد از ماهیت

لذا گفتیم که مسألۀ ماهیات علاوۀ بر این که با افراد خودشان از نظر دلالت لفظی هیچگونه ارتباطی بین آنها نیست، درست است که انسان در خارج متحد با خصوصیت زیدیت و عمرویت و بکریت است و این اتحاد هم طوری است که نمی توانیم در خارج بین اینها تفکیک کنیم و یک کارد و چاقویی در دست بگیریم، بیاییم سراغ زید، بگوییم می خواهیم خصوصیات فردیه اش را از آن اصل ماهیت انسانیه اش جدا کنیم. این یک امر غیرمعقولی است در خارج ماهیت انسان با زید طوری اتحاد و ارتباط بین اینها وجود دارد که امکان ندارد که ما در خارج اینها را از هم جدا کنیم. اما در عین این مسأله، از نظر دلالت لفظی و حکایت وضعی هیچ معنا ندارد که کسی بگوید انسان حکایت از زید، یا دلالت بر زید می کند، اگر بگویید انسان دلالت بر زید می کند، به چه دلالتی دلالت بر زید می کند؟ آیا به دلالت مطابقی یا به دلالت تضمن؟ و یا به دلالت التزام؟ به چه دلالتی دلالت بر زید می کند؟

انسان هیچ نوع دلالتی بر زید ندارد«لانّ مفاده و مدلوله و موضوع له» لفظ انسان«لیس الا الحیوان الناطق» و«حیوان الناطق» غیر از مسألۀ زید است. چرا؟ برای این که سه جهت در زید وجود دارد، همان طوری که مکررا ذکر کردیم: یکی ماهیت، یکی وجود الماهیه، دیگری خصوصیات فردیه ای که فردیت زید را در مقابل سایر افراد تشکیل می دهد. زید را از عمرو و بکر و جدا می کند. از نظر زمان و مکان خصوصیات قیافه و سایر خصوصیاتی که در تشکیل زید دخالت دارد، این مجموعۀ مرکب عبارت از زید است که اگر زید را بخواهیم معنا کنیم باید این طوری بگوییم: