سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 591

گفته اند ما از طریق اطلاق استفاده می کنیم که مقصود«احل الله کل بیع» هست و فرقی بین مفاد«احل الله البیع و احل الله کل بیع» نیست مگر از همین راه فقط که آن از طریق دلالت لفظی دلالت بر عموم می کند، این از راه اطلاق و مقدمات حکمت از آن عموم استفاده می شود، گفتیم که این حرف به تمام معنا اصلا باطل است و اشکالاتی در این هست.

مقایسۀ راههای استفادۀ عموم

یکی از اشکالات همین است که بین راه دوم و راه سوم حالا بر فرضی که از اشکالات دیگر صرف نظر کنیم، فرقی وجود ندارد، برای این که گفتیم مقدمات حکمت هم یک مسأله ای است که در رابطۀ با عقل است یعنی عقل بعد از آن که ملاحظه می کند که مولا حکیم و عاقل است، مختار است، متوجه است و در مقام بیان است و قرینه ای بر تقیید اقامه نمی کند و قدر متیقن در مقام تخاطب هم اگر این مقدمیت داشته باشد، این هم وجود ندارد، بعد نتیجه می گیرد اطلاق را. پس چه کسی نتیجه می گیرد اطلاق را؟ آیا غیر از عقل چیز دیگری استفادۀ اطلاق می کند؟ مقدمات حکمت هم برپایۀ همان عقل نتیجه اش استوار شده، پس این که ما مسألۀ اطلاق را با نکرۀ در سیاق نفی بینشان فرق قائل شویم و بگوییم: نکرۀ در سیاق نفی از راه دلالت عقلی دلالت بر عموم می کند، اما در باب مطلق یک امر دیگری که کأنّه مربوط به عقل نیست، این حرف باطلی است. هردوی آنها مسأله عقلیه است، منتهی عقل، احکام متعدد دارد، همان عقلی که از طریق مقدمات حکمت اطلاق را نتیجه گیری می کند، همان عقل هم به قول شما می گوید: «الطبیعه لا تنتفی الا بانتفاء جمیع افرادها». در مقام وجود، وجود یک طبیعت کافی است اما در مقام انتفاء همۀ افراد طبیعت باید منتفی شوند. پس مسأله در فرق بین راه دوم و راه سوم این نیست که بگوییم: راه دوم عقلی است و راه سوم اطلاق است و اطلاق را در مقابل عقل قرار دهیم، نه اطلاق هم مبتنی بر مقدمات حکمت است و نتیجۀ اطلاق را از طریق عقل استفاده می کنیم این یک اشکال.

اشکال بر«انعدام ماهیه بجمیع افراده»

اشکال دیگری که به این حرف وارد است که ما تفصیلش را در مباحث اولیۀ فصل نواهی ذکر کردیم و دیگر به تفصیل برنمی گردیم، اما اجمالی اشاره می کنیم و آن این است که ما این قاعدۀ عقلیه را قبول نداریم که«الطبیعه توجد بوجود فرد ما، لیکن لا تنعدم الا بانعدام جمیع الافراد»، این حرف خلاف عقل است. برای این که اگر طبیعت به وجود زید وجود پیدا می کند، چطور می شود که با عدم