سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 595

کلمۀ سواءهم در آنجا وجود ندارد. برای این که اگر کلمۀ سواء وجود داشته باشد، معنایش این است که اطلاق هم ناظر به افراد و مصادیق است؛ درحالی که فرق ما هوی اطلاق و عموم همین است که اصلا این دو غیر قابل اجتماع هستند و بینشان یک مغایرت ذاتیه وجود دارد.

مغایرت ذاتی به این است که در عموم تعرض به افراد مطرح است، اما در باب اطلاق هیچ نوع تعرضی نسبت به افراد و حالات در آنجایی که اطلاق احوالی مطرح است، وجود ندارد. «فهو ناظر الی الافراد حتما و المطلق غیر ناظر الی الافراد قطعا» یعنی این عدم تعرض افراد، در ماهیت مطلق اخذ شده و تعرض به افراد به نحو اجماعی در ماهیت عموم اخذ شده. لذا ما چطور می توانیم بگوییم: یکی از راههای رسیدن به عموم عبارت از مقدمات حکمت و مطلق است، مطلق ماهیتش منافات با عموم دارد و خود محققین آنهایی که در علم اصول کتاب نوشتند و مقصد عام و خاص را از مقصد مطلق و مقید جدا کردند و برای هرکدامشان یک عنوان مستقلی مطرح کردند، دلیل بر این است که اینها دو باب مجزاء هستند.

وقتی دو باب شدند آن وقت درست است که ما بگوییم، یکی از راههای رسیدن به عموم و یکی از طرق مثبتۀ عموم مقدمات حکمتی است که اطلاق را ثابت می کند، مقدمات حکمتی که اطلاق را ثابت می کند، این چه ربطی به عموم دارد که ماهیتش مغایر با مطلق است؟ اطلاق و عام اصلا غیر قابل اجتماع هستند و تباین ذاتی بین معنی عام و معنی مطلق وجود دارد، در نتیجه این حرفی که در کثیری از کلمات ملاحظه فرمودید که عموم گاهی از راه لفظ ثابت می شود، گاهی از راه عقل، مثل نکرۀ در سیاق نفی؛ و گاهی از راه اطلاق و مقدمات حکمت، این مسألۀ ناتمامی است. اما راه دوم را که ما مبنایش را نپذیرفتیم«الماهیه لا تنعدم الا بانعدام جمیع الافراد» درست نیست، راه سوم که مسألۀ اطلاق و مقدمات حکمت باشد، آن را پذیرفتیم. اما ارتباطش را با عموم قبول نداریم، مطلق چه ارتباطی با عموم دارد؟ در نتیجه عموم یک راه بیشتر ندارد یک راه منحصر و طریق وحید برای اثبات عموم وجود دارد و آن دلالت لفظیۀ وضعیه است، غیر از این دیگر ما دربارۀ عموم و اثبات عموم راه دیگری نداریم.

تقسیمات عام و مطلق

اینجا یک تقسیمی دربارۀ عام شده و شبیه این تقسیم دربارۀ مطلق شده، هردو تقسیم را باید ملاحظه کنیم؛ در تقسیم عام گفته اند«العام قد یکون استغراقیا و قد یکون مجموعا و قد یکون بدلیا».

سه قسم برای عام تصویر شده، شبیه این منتهی دو قسم در باب مطلق ذکر شده که در کلام مرحوم