سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 600

اقسام ثلاثه تحقّق پیدا می کند یا این که نه، اگر حکمی هم نباشد، هنوز نوبت به حکم نرسیده، هنوز حکمی بار بر این عام نشده، در همان رتبۀ موضوعیّت که رتبۀ قبل از تعلّق حکم است، این اقسام ثلاثه وجود دارد و حکم تأخر از این اقسام ثلاثه دارد. مرحوم آخوند استظهار می کنند آن حرف اوّل را که این اقسام ثلاثه ای که برای عام مطرح است، با توجّه به وجود اکرام است، وجوب اکرام و انشاء حکمی باید تحقّق داشته باشد، آن وقت ما با توجّه به تعلّق حکم، حساب کنیم که آیا نحوۀ تعلّق حکم به افراد علما به نحوی است که برای هرکدام یک حساب مستقلی باز شده یا برای مجموعشان یک حساب باز کرده، مولای آمر و جاعل حکم یا اکرام یکی برای تحقّق غرض مولا کفایت می کند.

مرحوم آخوند می فرمایند: بله، باید اوّل حکم را داشته باشیم که حتّی زمانی که حکمی در کار نیست و هنوز حکمی تحقّق پیدا نکرده، ما نمی توانیم عام را به عنوان عامّ استغراقی یا به عنوان عامّ مجموعی و یا عامّ بدلی مطرح کنیم، باید یک اکرمی تحقّق پیدا کند و حکمی متوجّه عام شود.

طرح اشکال مرحوم آخوند ره بر تقسیم عام

با توجّه به تعلّق حکم، این اقسام ثلاثه قابل قبول و قابل پذیرش است، بعد در حاشیۀ خودشان بر کفایه، یک«أن قلت و قلتی» مطرح می کنند و می فرمایند: اگر کسی اشکال کند، بگوید: این حرف شما درست نیست و بگوید: ما می بینیم که این اقسام ثلاثۀ عام هرکدام لفظ خاصّ دارد، لفظ مخصوص دارد و دلالت عام هم که دلالت لفظی وضعی است، مثلا کلمۀ کل دلالت بر عام استغراقی می کند، کلمۀ مجموع مثلا دلالت بر عامّ مجموعی می کند، کلمۀ أیّ دلالت بر عامّ بدلی می کند، بعد از آن که هرکدام از اینها یک لفظ مخصوص و یک صیغۀ مخصوصه ای دارند، دیگر چرا شما تقسیم را در رابطۀ با حکم مطرح می کنید؟ نه، اگر از ما سوال کنند که«کلّ عالم» اصلا اکرمی هم وجود ندارد«هل هو عاما استغراقی ام عامّ مجموعی؟» در جواب می گوییم: «انّه عامّ استغراقی» و اگر سؤال کنند که «مجموع العلماء هل هو عامّ استغراقی ام مجموعی؟» ما در جواب می گوییم: هو عامّ مجموعی و همین طور نسبت به«أیّ عالم شئت».

بررسی جواب خود مرحوم آخوند«ره» بر اشکال مذکور

این«أن قلت» را ایشان بر خودش وارد می کند ولی واقعش این است که در مقام جواب ایشان درست نمی تواند جواب این أن قلت را بدهد، فقط در مقام جواب می فرماید که این با حرف ما منافات ندارد، منافات ندارد که از یک طرف یک الفاظ خاصّه ای برای اقسام عموم وضع شده باشد و