سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 604

آخوند از کلمۀ حکم چنین معنایی است، درحالی که ما ملاحظه می کنیم که گاهی این تعبیرات در مقام اخبار به کار می رود، در جملۀ خبریّه استعمال می شود، مثل این آیۀ شریفه که در رابطۀ با داستان موسی و شعیب مطرح است.

شاهد مثال از آیۀ شریفه در رتبۀ متقدّمۀ بر تعلّق حکم در تقسیم عام

آیۀ شریفه در جریان تزویج دختر شعیب با موسی می فرماید: شعیب به موسی می گوید: «انی ارید أن أنکحک أحد أبنتی هاتین» من می خواهم یکی از این دو دختر را به تو تزویج کنم«علی ان تأجرنی ثمانی حجج». در مقابل این که هشت سال أجیر من باشی و برای من کار کنی، بعد می فرماید:

«فأن اتممت عشرا فمن عندک» اگر دو سال هم اضافۀ بر هشت سال خدمت و کارگری کنی، آن دیگر از پیش خودت است، یعنی یک تفضّلی است که تو انجام دادی، امّا مدتی که ضرورت دارد، عبارت از هشت سال است. در جواب او موسی«علیه السلام» این عبارت را به کار برد، گفت: «أیّما الاجلین قضیت فلا عدوان علیّ» هرکدام از این دو مدّت را به پایان ببرم و انجام دهم، چه هشت سال و چه ده سال«فلا عدوان علیّ» ظلمی نسبت به من تحقق پیدا نکرده و مشکله ای برای من به وجود نیاورده است. سؤال این است که این کلمۀ ایّما، خوب این ایّه همانی است که دلالت بر عموم بدلی می کند، لکن اینجا در مقام اخبار و به صورت جملۀ خبریّه واقع شده، موسی می گوید: هرطور که از این دو مدّت را من انجام دهم و به پایان ببرم«فلا عدوان علیّ».

با نظری که مرحوم آخوند دارند که ظاهرشان این است که بدلیّت به لحاظ تعلّق حکم انشائی است، باید مولا یا شارع یک حکمی را انشاء کند«امرا او نهیا» و به لحاظ تحقّق آن حکم انشایی مجعول، مسأله بدلیّت را ما بتوانیم تصوّر کنیم، ما ملاحظه می کنیم که در این آیۀ شریفه بدون این که مسأله انشاء در کار باشد، بلکه یک جملۀ خبریّه، کلمۀ ایّما در آن به کار برده شده، دلالت بر بدلیّت می کند و این کاشف از این است که دلالت ایّ بر بدلیّت، دلالت فی نفسه است و هیچ متوقّف بر تعلّق حکم، آنهم آن معنایی که از ظاهر عبارت مرحوم آخوند استفاده می شود، نیست.

در نتیجه، هم اصل العموم و هم اقسام العموم، در رتبۀ موضوع در رتبۀ متقدّمۀ در حکم قرار گرفته اند و هرکدام هم الفاظ خاصّه ای دارند، منتهی منافات ندارد که بعضی از الفاظ در مورد دیگری مجازا استعمال شود یا این که منافات ندارد بعضی از الفاظ هم به صورت مشترک وضع شده باشد، برای این که ما که دلالت وضعیّه را مدّعی هستیم، نمی خواهیم بگوییم که حتما باید به صورت غیر اشتراک باشد، خوب مشترک لفظی هم حقیقت است، حقیقت معنوی هم حقیقت است، صحّت