سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 62

قامت دارند، «قصیر القامه» به لحاظ افرادی که«قصیر القامه» هستند، «متوسط القامه»، به لحاظ افرادی که«متوسط القامه» هستند. پس در مرحلۀ ماهیّت، این تضادها مطرح نیست و خود ماهیّت به لحاظ تکثّر افراد، اتّصاف به امور متضادّه پیدا می کند. از ما سؤال کنند که«هل الانسان اسود ام ابیض، ام اصفر، ام احمر»، در جواب باید بگوییم: همه اش درست است، منتها به لحاظ افراد، این اوصاف پیدا می شود.

پس وقتی که ما در ما نحن فیه در مقیس علیه می گوییم: «الجسم ابیض»، آنچه که موضوع برای این قضیّۀ حملیّه است، ماهیّت جسم نیست، پس موضوع چیست؟ موضوع این جسم خارجی متشخّص و متخصّص به خصوصیّات فردیه است. می گویید: «هذا الجدار ابیض، هذا الرکن اسود»، این موضوع است، مثل اینکه شما می گویید: «هذا زید، هذا الجسم ابیض». «هذا الجسم مع اتّصافه بالبیاض»، دیگر«لا یعقل ان یتّصف بالسواد» در همان آنی که معروض برای بیاض است، نمی توانید بگویید: «هذا الجسم اسود و ابیض بتمامه»، این امکان ندارد. پس در مقیس علیه، محمول شما«هذا الجسم الخارجی، هذا المتشخّص فی الخارج لا یعقل ان یکون اسود و ابیض معا فی آن واحد».

قیاس بین مصلحت و مفسده و حسن و قبح

امّا مسألۀ مصلحت و مفسده که شبیه مسألۀ قبح و حسن است، اینکه یک شیئی اتّصاف به قبح دارد و یک شیئی اتّصاف به حسن دارد، این مسألۀ حسن و قبح هم عین مسألۀ مصلحت و مفسده است، اینجا را بررسی کنیم. وقتی که می گویید: «هذا الشیء ذات مصلحه»، یا«هذا الشی حسن»، این عنوان حسن را که روی«هذا الشیء» بار می کنید و موضوع را«هذا» قرار می دهید، در اینجا یک مسامحه ای وجود دارد و به تعبیر دیگر: یک واسطه ای وجود دارد و در«هذا الجسم ابیض» هیچ واسطه در کار نیست.

به این بیان: وقتی که می بینید یک کسی مثلا سیلی به گوش یک بچّۀ یتیمی می زند، می گویید: آقا! این عمل، عمل زشتی است. از شما سؤال می کند: برای چه این قبیح است؟ می گویید: «لانّه ظلم و الظلم قبیح»، موضوع عنوان قبح را ظلم قرار می دهید، این عمل چون برای آن قضیّۀ کلیّه مصداق واقع می شود و صغری برای آن کبری کلیّه واقع می شود، روی تشکیل قیاس، مسألۀ قبح را روی این عمل ثابت می کنید، می گویید: «هذا العمل ظلم و الظلم قبیح، فهذا العمل قبیح.» اگر یک چنین صغری و کبرایی در کار نباشد، یک چنین واسطه ای در کار نباشد، نمی توانید بگویید: «هذا عمل قبیح، هذا العمل الصادر من هذا الشخص قبیح»، باید صغری و کبری ترتیب بدهید و معنای